Không cần máy đo vẫn có thể đọc được phần lớn tính chất của đất vườn nhà: nắm một nắm đất ẩm để biết đất cát, thịt hay sét; lắc đất trong lọ nước để thấy tỉ lệ các lớp; đào hố đổ nước để biết thoát nước nhanh hay chậm; đếm giun trong một xẻng đất để biết đất còn sống; và nhìn cỏ dại mọc để đoán đất chua, chặt hay ẩm.
Những phép thử này không thay được phân tích phòng thí nghiệm, đặc biệt về độ chua, độ mặn, kim loại nặng. Nhưng chúng đủ để quyết định những việc quan trọng của nông trang gia đình: luống nên nâng cao hay đào trũng, cần bao nhiêu phân ủ, chỗ nào nên trồng rau, chỗ nào chỉ nên trồng cây lâu năm, và có cần nhờ khuyến nông xã lấy mẫu đất gửi phân tích hay không.
Phép thử nắm đất: cát, thịt hay sét
Đây là phép thử nhanh nhất, làm được ngay khi đứng giữa vườn. Lấy đất ở độ sâu khoảng một gang tay, chỗ rễ rau sẽ mọc, bỏ đá sỏi và rễ cỏ:
- Lấy một nắm đất, nhỏ thêm vài giọt nước, nhào đến khi đất ẩm đều như bột làm bánh, không nhão chảy.
- Bóp chặt trong lòng bàn tay rồi mở ra. Đất rời ra ngay, không giữ được hình: đất cát. Đất giữ thành viên nhưng chạm nhẹ là vỡ: đất thịt nhẹ hoặc cát pha. Đất giữ viên chắc, in rõ dấu ngón tay: đất thịt nặng hoặc sét.
- Với viên đất giữ được hình, dùng ngón cái miết đất qua ngón trỏ thành một dải dẹt như sợi mì. Dải gãy ngay khi chưa dài bằng đốt ngón tay: đất thịt. Dải dài vài phân rồi mới gãy: thịt pha sét. Dải dài, dẻo, bóng: đất sét.
- Xoa một nhúm đất ướt giữa hai ngón tay, nghe và cảm giác: sạn sạn, rít rít là nhiều cát; mịn như bột, trơn như xà phòng là nhiều limon; dính và dẻo là nhiều sét.
- Lặp lại ở ba bốn chỗ khác nhau trong vườn: cạnh nhà, giữa vườn, chỗ trũng, chỗ cao. Đất trong cùng một mảnh có thể khác nhau nhiều, nhất là chỗ từng là nền nhà cũ hay chỗ đổ đất san lấp.
Đất cát thoát nước nhanh, ấm sớm, dễ làm, nhưng giữ nước và giữ phân kém, cần bón phân ủ nhiều lần và phủ đất thật dày. Đất sét giữ phân tốt nhưng chặt, úng khi mưa, nứt nẻ khi nắng, cần nâng luống và trộn nhiều chất hữu cơ thô. Đất thịt ở giữa là dễ làm nhất. Dù thuộc loại nào, cách cải thiện chung vẫn là thêm phân ủ, phủ đất và hạn chế giẫm lên luống.
Phép thử lọ nước lắng: nhìn thấy tỉ lệ cát, limon, sét
Phép thử nắm đất cho cảm giác; lọ nước lắng cho hình ảnh. Lấy một lọ thuỷ tinh trong, thẳng thành, có nắp. Cho đất đã bỏ sỏi và rễ vào khoảng một phần ba lọ, đổ nước sạch đến gần đầy, thêm một chút xíu bột giặt hoặc nước rửa chén để các hạt sét tách rời nhau. Đậy nắp, lắc mạnh vài phút cho đất tan hoàn toàn, rồi đặt lọ ở chỗ bằng phẳng không ai đụng vào.
Cát nặng nhất nên lắng xuống đáy chỉ sau một hai phút; đánh dấu mức này lên lọ bằng băng dính. Limon lắng chậm hơn, sau khoảng vài giờ thì lớp thứ hai đã rõ; đánh dấu tiếp. Sét rất mịn, có khi phải một hai ngày nước mới trong; lớp sét nằm trên cùng. Phần vụn nổi trên mặt nước là chất hữu cơ thô chưa phân huỷ.
Đo chiều dày từng lớp so với tổng chiều cao đất lắng sẽ ra tỉ lệ gần đúng. Chẳng hạn trong một ví dụ giả định, đất lắng cao sáu phân, lớp cát ba phân, lớp limon hai phân, lớp sét một phân, thì đất có khoảng một nửa cát, một phần ba limon, một phần sáu sét, tức là đất thịt nhẹ pha cát, khá dễ làm rau.
Nước trong lọ vẫn đục ngầu sau vài ngày thường là dấu hiệu đất nhiều sét rất mịn. Nước có màu nâu đen là đất nhiều mùn hoà tan. Phép thử này đặc biệt hữu ích cho người mới về một mảnh đất lạ, và cũng là một buổi học hay cho trẻ con: tự tay làm, tự nhìn đất tách lớp.
Phép thử hố thấm: đất thoát nước nhanh hay úng
Thoát nước là yếu tố quyết định nhiều nhất việc rau sống hay chết trong mùa mưa. Đào một hố sâu và rộng khoảng một gang tay rưỡi ở chỗ định làm luống. Đổ đầy nước, để nước rút hết lần đầu cho đất xung quanh ngấm no. Sau đó đổ đầy lần thứ hai, cắm một que có vạch đánh dấu mực nước, và quan sát.
Nước rút hết trong khoảng vài giờ là đất thoát nước tốt, hợp với hầu hết các loại rau. Rút rất nhanh, chỉ vài phút, là đất quá xốp, nhiều cát sỏi, rau sẽ cần tưới thường và phủ dày. Sau nửa ngày vẫn còn gần đầy, hoặc qua một đêm vẫn đọng, là đất thoát nước kém; rau ăn lá trồng ở đây sẽ dễ thối rễ vào mùa mưa.
Với chỗ thoát nước kém, đừng cố trồng rau trên luống bằng mặt đất. Nâng luống cao lên ít nhất hai gang tay, làm rãnh thoát nước giữa các luống và dẫn ra chỗ thấp. Chỗ trũng nhất của vườn có thể dành làm ao nhỏ, trồng rau muống nước, khoai môn, hoặc cây chịu úng, thay vì cố biến nó thành vườn rau.
Khi đào hố, nhìn thêm thành hố: đất có lốm đốm xám xanh hoặc vệt gỉ sắt màu cam là dấu hiệu chỗ đó thường xuyên ngập nước. Lớp đất cứng như gạch ở độ sâu nhất định là lớp đế cày hoặc lớp đất bị nén, cần phá bằng xà beng hoặc trồng cây rễ cọc khoẻ trong vài vụ.
Đếm giun, ngửi đất và nhìn màu: đất còn sống không
Đếm giun trong một xẻng đất. Vào mùa đất ẩm, đào một khối đất khoảng hai mươi phân mỗi chiều, đặt lên tấm bạt, bóp vụn và đếm giun đất. Nhiều tài liệu khuyến nông nước ngoài coi khoảng mười con trở lên trong một khối như vậy là đất sống tốt; chỉ một hai con hoặc không có là đất nghèo mùn, quá chua, từng bị dùng thuốc nặng hoặc quá khô. Đếm vào cùng một mùa mỗi năm để so sánh.
Ngửi đất. Đất khoẻ có mùi đất ẩm dễ chịu như sau cơn mưa, do một nhóm vi sinh vật trong đất tạo ra. Mùi chua, mùi trứng thối, mùi cống là đất bị ngập, thiếu khí. Không có mùi gì cả thường là đất rất nghèo chất hữu cơ.
Nhìn màu. Màu sẫm, nâu đen ở lớp mặt thường do mùn; lớp này càng dày đất càng màu mỡ. Màu đỏ, vàng đều là đất có nhiều sắt và thoát nước tốt, như đất đỏ bazan. Màu xám nhạt, bạc là đất nghèo mùn hoặc bị rửa trôi. Lốm đốm xám xanh là dấu hiệu úng.
Nhìn cấu trúc. Đất tốt khi bóp vụn ra thành những hạt nhỏ tròn như ruột bánh mì, có nhiều lỗ rỗng, rễ cây và hang giun. Đất xấu vỡ thành tảng cứng góc cạnh, hoặc rời rạc như bột không kết.
Nhìn rễ cây cũ. Nhổ một cây rau hay cỏ đã mọc lâu: rễ đâm thẳng, nhiều rễ con trắng là đất thông thoáng; rễ bẻ ngoặt sang ngang ở một độ sâu nhất định là gặp lớp đất cứng.
Đọc cỏ dại như tín hiệu: gợi ý, không phải kết luận
Người làm vườn lâu năm thường nhìn cỏ để đoán đất. Cỏ dại mọc ở đâu phụ thuộc nhiều yếu tố, nên bảng dưới chỉ là gợi ý để kiểm tra thêm, không phải chẩn đoán:
| Thấy gì mọc nhiều | Có thể gợi ý | Kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Dương xỉ, sim, mua, cỏ tranh | Đất chua, nghèo dinh dưỡng, thường là đất đồi | Đo pH bằng giấy thử hoặc nhờ khuyến nông |
| Rêu xanh trên mặt đất | Đất ẩm thường xuyên, chặt, thiếu nắng | Phép thử hố thấm, kiểm tra bóng râm |
| Cỏ gấu, cỏ lác | Đất ẩm, hay đọng nước | Phép thử hố thấm, xem vệt xám xanh |
| Rau dền, rau sam, cỏ mần trầu mọc tốt, xanh mập | Đất khá màu, đủ dinh dưỡng | Đếm giun, nhìn màu lớp mặt |
| Cỏ mọc còi cọc, thưa, mặt đất trơ | Đất rất nghèo, chặt, hoặc khô hạn | Phép thử nắm đất, đào xem lớp cứng |
| Lớp váng trắng khi đất khô, ven biển | Có thể nhiễm mặn | Hỏi khuyến nông, không trồng rau trước khi rõ |
Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, vệt nước có váng vàng cam, đất có mùi chua chát, cây lúa vàng lá là những dấu hiệu dân gian của đất phèn. Đất phèn, đất mặn cần cách cải tạo riêng, nên hỏi kinh nghiệm hàng xóm lâu năm và cán bộ khuyến nông địa phương trước khi đầu tư làm vườn.
Khi nào nên gửi mẫu đất đi phân tích
Các phép thử bằng tay cho biết cấu trúc, độ thoát nước và sức sống của đất khá tốt, nhưng không cho biết chính xác độ chua, lượng lân, kali, hay đất có kim loại nặng không. Có ba trường hợp gia đình nên tìm đến phân tích đất bài bản. Thứ nhất, rau trồng nhiều vụ vẫn còi cọc dù đã bón phân ủ đủ, lá vàng bất thường. Thứ hai, mảnh đất có lịch sử đáng ngờ: từng là xưởng, bãi rác, nơi đổ phế liệu, cạnh đường lớn lâu năm hay gần khu công nghiệp. Thứ ba, đất ven biển hoặc vùng phèn.
Cách hỏi đơn giản nhất là liên hệ cán bộ khuyến nông hoặc trạm trồng trọt ở xã, phường để được hướng dẫn nơi phân tích và cách lấy mẫu. Lấy mẫu đúng quan trọng không kém phân tích: lấy nhiều điểm trong vườn theo hình chữ chi, mỗi điểm cùng độ sâu, trộn đều, bỏ rác và rễ, để khô tự nhiên trong bóng râm.
Với đất chua, giấy thử hoặc bút đo pH bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp đủ dùng cho vườn gia đình. Hoà đất với nước theo hướng dẫn kèm theo, đo vài chỗ khác nhau. Phần lớn rau ưa đất hơi chua đến trung tính; đất chua nặng thì bón vôi theo hướng dẫn, chia nhiều lần, và luôn kết hợp với phân ủ.
Ghi kết quả mọi phép thử vào sổ vườn kèm ngày tháng. Năm sau làm lại đúng cách đó, ở đúng những chỗ đó. So sánh hai năm là cách tốt nhất để biết những gì nhà mình làm có thật sự cải thiện đất hay không.
Ghép kết quả lại: từ đọc đất đến quyết định làm vườn
Mỗi phép thử riêng lẻ chỉ cho một mảnh thông tin. Ghép lại, chúng chỉ ra khá rõ nên làm gì với từng khu đất. Bảng dưới gom các tổ hợp hay gặp ở vườn gia đình:
| Kết quả đọc được | Việc nên làm trước | Hợp trồng gì ở năm đầu |
|---|---|---|
| Đất cát, thoát nước rất nhanh, ít giun | Bón nhiều phân ủ, phủ dày, làm luống trũng hoặc bằng mặt đất để giữ nước | Khoai lang, đậu phộng, bầu bí, rau muống cạn, cây chịu hạn |
| Đất sét, hố thấm đọng qua đêm, vệt xám xanh | Nâng luống cao, đào rãnh thoát, trộn rơm và phân ủ thô | Rau muống, khoai môn, cây ăn trái chịu ẩm ở chỗ trũng; rau ăn lá trên luống nâng |
| Đất thịt, thoát nước vừa, nhiều giun | Giữ nguyên cấu trúc, bón phân ủ đều, hạn chế xới sâu | Hầu hết rau ăn lá, ăn quả |
| Đất bạc màu, cứng, cỏ còi cọc | Phá lớp cứng, gieo cây phân xanh, ủ phân tại chỗ | Đậu các loại, cây phân xanh, sau đó mới rau |
| Cỏ đất chua, giấy thử pH thấp | Bón vôi chia nhiều lần, cách xa thời điểm bón phân chuồng | Rau chịu chua nhẹ như khoai lang, rau muống trong lúc chờ |
Bảng này không thay cho kinh nghiệm của người trồng lâu năm ở địa phương. Những gì hàng xóm đã trồng thành công trên đất giống nhà mình là tham khảo đáng tin nhất. Kết hợp quan sát vườn hàng xóm với các phép thử tự làm sẽ giúp tránh được phần lớn thất bại năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thử đất bằng giấm và bột nở có chính xác không?
Đổ giấm lên đất thấy sủi bọt nghĩa là đất có vôi, thường là đất kiềm; trộn đất ướt với bột nở thấy sủi là đất chua. Đây chỉ là dấu hiệu thô, không cho biết mức độ. Muốn biết đất chua đến đâu để tính lượng vôi, nên dùng giấy thử hoặc bút đo pH.
Đất san lấp mới đổ có trồng rau ngay được không?
Đất san lấp thường là đất tầng sâu, nghèo mùn, có khi lẫn gạch vụn, rác xây dựng và không rõ nguồn gốc. Nên làm các phép thử, nhặt bỏ rác, bón nhiều phân ủ và trồng cây phân xanh vài vụ trước. Nếu nghi đất lấy từ khu công nghiệp hay bãi rác, nên gửi phân tích trước khi trồng rau ăn.
Đất vườn đỏ bazan có cần cải tạo không?
Đất đỏ bazan thường có cấu trúc tốt, thoát nước khá, nhưng nhiều nơi đã chua và nghèo mùn sau nhiều năm trồng cây công nghiệp. Bón phân ủ, phủ đất và kiểm tra pH là đủ cho vườn rau gia đình. Đất dốc thì cần làm luống theo đường đồng mức để chống trôi.
Bao lâu thì nên làm lại các phép thử đất?
Phép thử nắm đất và lọ nước lắng chỉ cần làm một lần cho mỗi khu vườn vì thành phần cát, sét gần như không đổi. Đếm giun, ngửi, nhìn màu và đo pH nên làm mỗi năm một lần vào cùng mùa để thấy đất tiến triển ra sao.
Đất vườn có nhiều sỏi đá có trồng rau được không?
Được, nếu thoát nước tốt và có đủ lớp đất mặt. Nhặt bỏ đá to ở lớp trên cùng, làm luống nâng có nhiều phân ủ trộn đất mặt. Rau ăn củ như cà rốt dễ bị chẻ củ trên đất sỏi, nên ưu tiên rau ăn lá và rau ăn quả.
Trẻ con có làm được những phép thử này không?
Phép thử lọ nước lắng, nắm đất và đếm giun rất hợp với trẻ từ khoảng sáu tuổi trở lên, có người lớn đi cùng. Đeo găng hoặc rửa tay kỹ sau khi chạm đất, nhất là ở gần chuồng gà và đống ủ, và thả giun về chỗ cũ sau khi đếm.