Lá rụng, cỏ cắt và cành tỉa là nguồn chất hữu cơ lớn nhất của một mảnh vườn, thường lớn hơn cả rác bếp và phân gà cộng lại. Đốt chúng là đốt đi phần lớn chất hữu cơ và đạm, chỉ còn chút tro, đồng thời tạo khói bụi hại phổi cả nhà và hàng xóm, và có nguy cơ cháy lan vào mùa khô.
Thay vì đốt, mỗi loại có chỗ của nó: cỏ cắt phơi héo làm lớp phủ luống rau, lá khô làm chất độn cho đống ủ và ủ riêng thành đất lá mục, cành nhỏ băm làm lớp phủ gốc cây ăn trái, cành to làm rào, làm cọc, làm luống chôn củi. Bài này đi qua từng cách và những trường hợp hiếm hoi nên xử lý khác.
Vì sao đốt lá, cành là lựa chọn tệ nhất
Khi đốt, gần như toàn bộ carbon và đạm trong lá, cành bay lên trời dưới dạng khói và khí. Thứ còn lại là tro, giữ một phần kali, canxi, magiê, nhưng mất đi phần quý nhất với đất vườn là chất hữu cơ, thứ làm đất tơi, giữ nước, nuôi giun và vi sinh vật. Một đống lá cao ngang người khi đốt chỉ còn vài xẻng tro; cũng đống lá đó khi ủ sẽ cho cả xe rùa đất lá mục.
Khói đốt lá, cành ẩm và cỏ tươi thường âm ỉ, cháy không hết, sinh nhiều bụi mịn và các khí độc như carbon monoxide. Bụi mịn đi sâu vào phổi, đặc biệt hại cho trẻ nhỏ, người già và người có bệnh hen, bệnh tim phổi. Ở nông thôn, mùa đốt rơm rạ, lá vườn cũng là mùa nhiều người ho, khó thở hơn; khói nhà này bay sang sân nhà khác là nguồn mâu thuẫn hàng xóm quen thuộc.
Đống lửa ngoài vườn vào mùa khô, trời hanh, gió mạnh có thể bắt sang hàng rào, đống rơm, mái lá, vườn keo, rừng tràm liền kề. Ở nhiều địa phương, đốt ngoài trời vào mùa khô hanh bị chính quyền nhắc nhở hoặc cấm theo từng đợt cảnh báo cháy. Ngoài ra, những đống lửa nhỏ lẫn túi ni lông, chai nhựa sinh ra khói độc hơn nhiều.
Đưa lá, cỏ, cành về đất tốn thêm chút công lúc đầu, nhưng thường đỡ công về sau: ít phải mua phân, ít phải tưới, ít phải làm cỏ.
Cỏ cắt: lớp phủ nhanh nhất cho luống rau
Phơi héo trước khi dùng. Cỏ tươi rải dày ngay lên luống sẽ nóng lên, bết dính, bốc mùi và có thể làm vàng cây con. Phơi một hai ngày cho héo rồi mới rải, lớp cỏ sẽ thoáng hơn và mục đều.
Tránh cỏ đã ra hạt và cỏ có thân ngầm. Cỏ đã trổ bông chín, cỏ gấu, cỏ tranh, cỏ chỉ có thân ngầm sống dai sẽ mọc lại ngay trên luống. Những loại này đem phơi chết khô dưới nắng, hoặc ngâm trong thùng nước có nắp vài tuần, rồi mới cho vào đống ủ.
Rải mỏng và bù thường. Cỏ cắt mục rất nhanh trong khí hậu nóng ẩm. Rải lớp mỏng, vài tuần bù một lần tốt hơn đắp một lớp dày một lần. Cỏ cắt nhiều đạm nên rất hợp với rau ăn lá.
Dùng làm cầu nối cho đống ủ. Khi đống ủ chỉ toàn lá khô, không chịu nóng, một lớp cỏ tươi kẹp giữa các lớp lá cung cấp đạm cho vi sinh, đống sẽ ấm lên sau vài ngày.
Cho gà ăn cỏ non. Gà thả vườn thích cỏ non mới cắt và sâu bọ lẫn trong đó. Đổ một đống cỏ vào khu thả, gà bới, ăn, và trộn luôn phân vào cỏ, sau đó cào phần còn lại vào đống ủ.
Lá khô: ủ riêng thành đất lá mục cho bầu ươm
Lá rụng vào mùa khô thường nhiều hơn mức đống ủ cần ngay. Thay vì đốt phần dư, có thể ủ riêng thành đất lá mục, một loại mùn rất mịn, giữ ẩm tốt, hợp để trộn đất bầu ươm cây con và gieo hạt. Cách làm chậm nhưng gần như không tốn công:
- Dựng một lồng tròn hoặc vuông bằng lưới thép, lưới B40 cũ hoặc tre đan, cao ngang hông, đặt ở góc vườn có bóng râm.
- Cào lá khô đổ vào lồng, nén nhẹ. Lá nguyên vẫn được, nhưng nếu băm sơ hoặc cho máy cắt cỏ đi qua thì chín nhanh hơn nhiều.
- Tưới cho lá ướt đều khi đổ vào, vì lá khô đét sẽ nằm nguyên cả năm. Mùa khô thỉnh thoảng tưới thêm.
- Không cần đảo, không cần thêm phân. Lá phân huỷ chủ yếu nhờ nấm, chậm nhưng đều.
- Sau khoảng sáu tháng đến một năm, lớp dưới đã thành mùn sẫm màu, tơi vụn; lớp trên còn thô dùng làm lớp phủ luống.
- Sau một đến hai năm, gần như toàn bộ lồng thành đất lá mục mịn. Sàng qua rổ thưa, trộn với đất vườn và phân trùn làm đất bầu.
Lá tre, lá nhãn, lá xoài, lá bàng đều ủ được, chỉ khác tốc độ. Lá cứng, nhiều sáp như lá bạch đàn, lá tràm, lá thông phân huỷ rất chậm, nên trộn ít vào lồng hoặc dùng làm lớp phủ lối đi. Lá cây có bệnh nặng thì không ủ chung.
Cành tỉa: băm nhỏ, làm rào, làm cọc, làm củi
Cành là phần khó xử lý nhất vì to, cứng, lâu mục, và là lý do chính khiến nhiều nhà chọn đốt. Thực ra cành có nhiều chỗ dùng hơn lá:
- Cành nhỏ cỡ ngón tay trở xuống: chặt ngắn bằng rựa trên một khúc gỗ làm thớt, rải quanh gốc cây ăn trái làm lớp phủ, hoặc lót đáy đống ủ cho thoáng khí.
- Cành thẳng, dài: làm cọc cho cà chua, đậu, làm giàn bầu bí, làm vòm che lưới cho luống rau con. Phơi khô dưới mái hiên để dùng nhiều vụ.
- Cành có gai như chanh, bưởi, bông giấy: xếp làm hàng rào chết quanh luống rau để chặn gà, chó, chó hoang. Cành gai nhớ đặt xa lối trẻ hay chạy.
- Cành rậm, nhiều nhánh: xếp thành một hàng rào cành khô dọc ranh vườn, giữa hai hàng cọc. Hàng rào này mục dần và được bổ sung cành mới mỗi mùa tỉa, thành nơi trú của chim, thằn lằn, ếch nhái, những loài ăn sâu bọ cho vườn.
- Cành to khô: làm củi cho bếp. Đun bếp củi khác hẳn đốt đống ngoài trời: lửa cháy kiệt, có ích, và tro quay về vườn. Chỉ cần bếp có ống khói, nhà bếp thông thoáng.
- Khúc gỗ mục: đặt nằm dưới bóng cây làm chỗ trú cho côn trùng có ích và nấm phân huỷ, hoặc dùng cho luống chôn củi như phần dưới.
Nhà có nhiều cây ăn trái lâu năm, lượng cành tỉa lớn, có thể cân nhắc mượn hoặc thuê chung máy băm cành với vài hộ hàng xóm cho mùa tỉa. Khi dùng máy, đeo kính, găng, nút tai, và không để trẻ đứng gần.
Luống chôn củi: giấu cành to dưới luống rau
Luống chôn củi là cách xử lý cành to và khúc gỗ mục mà nhiều người làm vườn hữu cơ dùng: đào một rãnh nông, xếp khúc gỗ, cành to ở dưới cùng, cành nhỏ ở trên, phủ lá, cỏ, phân ủ, rồi lấp đất mặt lên trên, thành một luống cao. Gỗ mục dần trong lòng luống như miếng bọt biển, giữ nước cho rễ rau trong mùa khô và nhả chất hữu cơ dần trong nhiều năm.
Cách này hợp nhất với vùng có mùa khô dài và đất cát, nơi việc giữ ẩm là khó nhất. Luống chôn củi cần thời gian để ổn định: năm đầu, gỗ đang phân huỷ giành đạm của đất, rau trên luống có thể vàng lá nếu không bón thêm phân ủ ở lớp mặt. Từ năm thứ hai trở đi, luống thường cho rau tốt, ít phải tưới hơn.
Có vài điều cần cẩn thận. Không dùng gỗ đã sơn, gỗ ép, gỗ tẩm thuốc chống mối. Tránh gỗ của các loài cây có chất ức chế cây khác mạnh. Ở vùng nhiều mối, luống chôn gỗ có thể thu hút mối, nên làm xa nhà, xa chuồng gỗ, và kiểm tra định kỳ. Luống cao cũng có thể bị lún dần khi gỗ mục, cần bổ sung đất mặt.
Với vườn nhỏ hoặc người mới, chỉ cần làm thử một luống ngắn, theo dõi trong một năm, so sánh với luống thường bên cạnh trước khi làm rộng.
Những trường hợp nên xử lý khác
Không phải mọi thứ trong vườn đều nên đưa về đất. Cành, lá, quả của cây bị bệnh nặng như các bệnh do nấm, virus lây lan mạnh không nên ủ chung hay phủ lại trong vườn, nhất là khi đống ủ của gia đình không đủ nóng để diệt mầm bệnh. Gom riêng, phơi khô và đem đun bếp, hoặc chôn sâu ở chỗ xa vườn, theo hướng dẫn của khuyến nông nếu là bệnh mới lạ.
Cây, cỏ vừa phun thuốc trừ cỏ hoặc thuốc trừ sâu nên để riêng, chờ hết thời gian cách ly ghi trên nhãn, không cho gà ăn và không dùng phủ luống rau ăn sống. Cỏ, lá lấy từ ven đường lớn, quanh ruộng phun thuốc nhiều cũng nên dùng cho cây ăn trái hoặc ủ lâu hơn là phủ thẳng rau.
Cây có độc như trúc đào, thầu dầu, cà độc dược, lá ngón nếu có trong hoặc quanh vườn: không cho gia súc ăn, không để lẫn vào bó cỏ cho gà, đeo găng khi cắt tỉa, rửa tay kỹ. Có thể ủ riêng trong lồng lá ở góc xa và dùng cho cây cảnh, cây lâu năm.
Nếu buộc phải đốt một ít trong trường hợp đặc biệt, hãy chọn ngày lặng gió, không vào đợt khô hanh có cảnh báo cháy, đốt lượng nhỏ, khô, không lẫn nhựa, cách xa nhà, rơm, cây khô, có sẵn nước, ở lại đến khi tàn hẳn, và tuân theo quy định của địa phương.
Sắp một góc chứa vật liệu thô trong vườn
Lá, cỏ, cành không đến đều quanh năm: mùa khô lá rụng ồ ạt, mùa tỉa cành dồn vào vài tuần, cỏ mọc mạnh nhất mùa mưa. Một góc chứa vật liệu thô giúp nhà không bị ngợp lúc dư, không thiếu lúc cần, và là lý do thực tế nhất để không phải đốt:
- Một hoặc hai lồng lưới chứa lá khô, có thể vừa là chỗ ủ lá vừa là kho chất độn cho đống ủ và chuồng gà.
- Một đống cành nhỏ đã chặt ngắn dưới tán cây, dùng dần cho lớp phủ gốc và lót đáy đống ủ mới.
- Một giá cao hoặc chỗ dưới mái hiên cho cọc, cành thẳng đã phơi khô, dùng cho giàn và vòm che.
- Một chỗ phơi cỏ có thân ngầm và cỏ đã ra hạt, tách riêng, cách xa luống rau.
- Một chỗ kín đáo cho cành, lá bệnh và cây có độc, có đánh dấu để không ai lấy nhầm cho gà hay phủ luống.
Góc này nên nằm giữa khu cây ăn trái và đống ủ, có lối đi xe rùa, cách xa nhà bếp và tường nhà để giảm nguy cơ cháy, mối và rắn trú ẩn. Nhắc trẻ con không thò tay vào đống cành, đống lá lâu ngày khi chưa có người lớn, vì đó là nơi rắn, rết hay nằm.
Khi góc này đầy, đó là tín hiệu nên làm thêm một đống ủ, mở rộng lớp phủ ra các gốc cây, hoặc biếu bớt lá khô cho hàng xóm làm vườn, thay vì châm lửa.
Câu hỏi thường gặp
Tro đốt lá có tốt hơn lá ủ không?
Tro giữ lại một phần kali, canxi nhưng mất gần hết đạm và toàn bộ chất hữu cơ. Lá ủ trả lại cho đất cả chất dinh dưỡng lẫn mùn, thứ làm đất tơi xốp và giữ nước. Nếu đất chua và cần tro, dùng tro bếp củi, không cần đốt riêng lá vườn.
Lá xoài, lá nhãn có độc với rau khi phủ không?
Lá xoài, lá nhãn khô dùng làm lớp phủ và nguyên liệu ủ phổ biến, không gây hại rõ rệt cho rau với lượng thông thường. Lá nguyên to dễ kết mảng chặn nước, nên băm sơ hoặc trộn với rơm. Với cây con mới gieo, dùng lá đã mục một phần an toàn hơn lá tươi.
Vườn có nhiều cây cao, lá rụng quá nhiều thì làm sao?
Dùng hết vào đống ủ, lồng lá và lớp phủ gốc cây; phần dư có thể cho hàng xóm làm vườn hoặc dùng lót chuồng gà thay rơm. Lá khô lót chuồng hút phân, sau vài tuần cào ra đống ủ, vừa giải quyết lá vừa có phân tốt.
Luống chôn củi có làm vườn nhiều mối hơn không?
Có thể, nếu vùng đó vốn nhiều mối và gỗ chôn gần mặt đất. Làm luống ở xa nhà, xa cột gỗ, chuồng gỗ; dùng gỗ đã mục một phần; phủ đất đủ dày. Kiểm tra định kỳ các công trình gỗ quanh vườn.
Cỏ cắt từ sân có phun thuốc diệt cỏ có dùng được không?
Không nên dùng cho luống rau, đống ủ cấp cho rau, hay cho gà ăn. Một số loại thuốc diệt cỏ tồn tại khá lâu và có thể làm rau xoăn lá, chết dần. Để riêng, dùng cho bãi cỏ hoặc bỏ theo rác thường.
Có cần máy băm cành cho nông trang gia đình không?
Phần lớn nhà không cần. Rựa và một khúc gỗ làm thớt đủ băm cành nhỏ, cành to làm cọc, rào, củi. Máy băm chỉ đáng cân nhắc khi có nhiều cây ăn trái tỉa hằng năm, và nên dùng chung với hàng xóm, chú ý an toàn khi vận hành.