Một mảnh đất cứng, cằn như nền nhà cũ, sân đất nện, đất san lấp hay ruộng bỏ hoang lâu năm thường cần khoảng một năm để thành vườn rau cho thu hoạch đều đặn. Cách nhanh nhất không phải là cày xới cả mảnh một lúc, mà là làm thật kỹ một góc nhỏ trước, phá lớp cứng một lần, bón phân ủ, gieo cây phân xanh, phủ đất kín, rồi mở rộng dần theo mùa.
Bài này là một lộ trình 12 tháng, chia thành các giai đoạn theo việc cần làm chứ không theo tháng dương lịch cứng nhắc, vì mùa mưa, mùa khô mỗi miền khác nhau. Đi kèm là những trồng trọt ngắn hạn để có cái ăn trong lúc chờ đất hồi, và các dấu hiệu cho biết đất đang tốt lên.
Vì sao đất mới về lại cứng và cằn đến thế
Đất nền nhà cũ, sân phơi, lối đi bị người, xe, trâu bò giẫm lên nhiều năm, các hạt đất bị ép chặt, lỗ rỗng gần như mất hết. Nước mưa không ngấm được, chảy tràn; rễ cây không đâm xuống được. Đất san lấp thì thường là đất tầng sâu đào từ nơi khác đến, nghèo mùn, có khi lẫn gạch vụn, xà bần, cát xây dựng.
Ruộng, vườn bỏ hoang nhiều năm thì khác: đất có thể không quá chặt nhưng đã bị cỏ tranh, cỏ gấu chiếm lĩnh với hệ thân ngầm dày đặc, mặt đất bạc màu vì không ai bồi. Đất trồng một loại cây công nghiệp liên tục nhiều năm, bón phân hoá học nhiều, thường chua, nghèo mùn và ít giun.
Điểm chung của các trường hợp này là thiếu ba thứ: không khí trong đất, chất hữu cơ, và sự sống trong đất. Mọi việc trong kế hoạch 12 tháng đều nhằm trả lại ba thứ đó. Phân hoá học có thể làm rau xanh lên nhanh trong vụ đầu, nhưng không giải quyết được đất chặt và thiếu mùn; chỉ chất hữu cơ, rễ cây và sinh vật đất mới làm được việc đó.
Lộ trình 12 tháng theo giai đoạn
Bảng dưới là một lộ trình mẫu cho mảnh vườn khoảng vài trăm mét vuông. Thời gian từng giai đoạn là ví dụ giả định; ở miền Nam, Tây Nguyên nên bắt đầu giai đoạn gieo phân xanh vào đầu mùa mưa, ở miền Bắc có thể bắt đầu vào cuối xuân hoặc đầu thu.
| Giai đoạn | Việc chính | Có gì để ăn | Dấu hiệu đạt |
|---|---|---|---|
| Tháng 1: quan sát | Thử đất bằng tay, lọ nước lắng, hố thấm; theo dõi nước mưa chảy đi đâu; dọn rác xây dựng, đá to | Chưa có | Biết chỗ cao, chỗ trũng, loại đất, lối nước |
| Tháng 2: phá cứng, định luống | Phá lớp cứng ở một góc nhỏ trước; vạch luống và lối đi cố định; bón vôi nếu đất chua | Rau mua chợ, rau dại quanh vườn | Xà beng cắm xuống được ở luống đã phá |
| Tháng 3–4: bón và gieo phủ | Rải phân ủ, phân chuồng hoai lên luống; gieo dày đậu làm phân xanh; phủ rơm luống chưa gieo | Rau mầm, rau cải ngắn ngày trong vài thùng xốp | Đậu phủ kín luống, đất dưới lớp phủ ẩm |
| Tháng 5–6: cắt phân xanh, trồng cây dễ | Cắt đậu khi ra hoa, để phủ; trồng bầu bí trong hố nhiều phân ủ, khoai lang, rau muống cạn | Rau muống, ngọn khoai lang, bầu bí đầu tiên | Giun xuất hiện dưới lớp phủ |
| Tháng 7–9: mở rộng và chống trôi | Làm thêm luống ở góc thứ hai; giữ lớp phủ dày qua mùa mưa; đắp đống ủ lớn | Rau ăn lá dễ: mồng tơi, rau ngót, cải | Mưa lớn không còn cuốn đất trên luống |
| Tháng 10–12: vụ rau chính đầu tiên | Gieo trồng rau ăn lá, ăn quả theo mùa trên luống đã hồi; bón phân ủ từ đống tự làm | Rau đủ ăn phần lớn tuần | Đất tơi, sẫm màu, nhổ cỏ dễ |
Điều đáng nhớ nhất trong bảng là cột "có gì để ăn": năm đầu không phải là năm tự túc rau, mà là năm xây đất. Nhà nào kỳ vọng ăn rau vườn ngay từ tháng thứ hai thường thất vọng và bỏ cuộc.
Phá lớp đất cứng một lần, rồi đừng giẫm lên nữa
Phá đất nện là việc nặng nhất của cả năm, nên làm một lần cho đúng, ở đúng chỗ sẽ thành luống. Các bước:
- Chờ đất ẩm vừa sau một trận mưa hoặc sau khi tưới ngấm hai ngày; đất khô cứng như đá thì cuốc không xuống, đất sũng thì cuốc làm nhão bết.
- Vạch luống rộng khoảng một mét, đủ để với tay vào giữa từ hai bên mà không phải bước lên. Lối đi giữa các luống rộng vừa một người và một xe rùa.
- Dùng xà beng hoặc cuốc chim cắm sâu khoảng một gang tay rưỡi, bẩy cho đất nứt vỡ, không cần lật ngược lớp đất. Mục đích là tạo khe nứt cho nước, không khí và rễ đi xuống.
- Nhặt bỏ gạch vụn, xà bần, ni lông, rễ cỏ tranh. Rễ cỏ tranh trắng, dài, có đốt, sót một đoạn là mọc lại.
- Rải lên mặt luống một lớp phân ủ hoặc phân chuồng hoai, thêm vôi nếu đất chua và đã cách thời điểm bón phân một hai tuần, xới nông trộn đều lớp mặt.
- Phủ ngay bằng rơm, lá hoặc gieo cây phân xanh; không để luống vừa phá nằm trần.
- Từ đây trở đi, chỉ đi trên lối đi. Lối đi có thể phủ trấu, lá, cành băm để đỡ lầy.
Luống cố định và lối đi cố định là bí quyết lớn nhất để đất không bị nén lại. Một lần giẫm lên luống ướt có thể phá đi nhiều tuần công của giun và rễ. Với chỗ quá cứng, không phá nổi bằng tay, có thể làm luống nâng: đắp đất mặt, phân ủ, rơm lên trên mặt đất cũ, viền bằng gạch, tre, gỗ, trồng ngay trên đó trong lúc lớp dưới hồi dần.
Có cái ăn trong lúc chờ đất hồi
Một năm xây đất mà không có gì ăn sẽ làm cả nhà nản. Có vài cách để có rau sớm mà không phải ép đất. Cách thứ nhất là trồng trong thùng, chậu, bao: vài thùng xốp đổ đất tốt mua về hoặc đất lấy từ chỗ màu mỡ của hàng xóm trộn phân ủ, trồng rau mầm, cải, hành, rau thơm. Đặt thùng gần bếp để tưới tiện.
Cách thứ hai là trồng theo hố: thay vì cải tạo cả luống, đào những hố sâu và rộng cỡ một gang rưỡi đến hai gang tay, đổ đầy phân ủ trộn đất mặt, trồng mỗi hố một cây bầu, bí, mướp, dưa. Các loài này cho thu hoạch trên đất cằn khá tốt nếu hố được chăm, và dây bò lan còn phủ kín mặt đất xung quanh.
Cách thứ ba là chọn cây chịu khó: khoai lang, rau muống cạn, rau lang, đậu đũa, đậu ván, rau ngót, mồng tơi, sả. Khoai lang đặc biệt hợp vì dây phủ kín đất, rễ làm tơi đất, và ngọn non ăn được cả năm.
Ngoài ra, khi đi quanh mảnh đất mới, có thể nhận ra vài loài rau dại ăn được như rau sam, rau dền, rau má. Chỉ hái những loài nhận diện chắc chắn, không hái ở chỗ nghi có phun thuốc, ven đường lớn hay gần bãi rác, và rửa kỹ.
Đặt đống ủ ngay trên mảnh đất cần hồi
Một mẹo đơn giản cho đất cằn là đừng đặt đống ủ ở chỗ đất tốt nhất mà đặt ngay trên góc đất xấu nhất sẽ thành luống ở năm sau. Trong lúc ủ, nước rỉ, giun, nấm, vi sinh từ đống ủ đi xuống đất bên dưới; khi dời đống đi, chỗ cũ đã là mảnh đất tơi, sẫm màu, nhiều giun. Cách làm:
- Chọn một góc đất cứng nhất nhưng cao ráo, không đọng nước, dự định làm luống vào cuối năm.
- Phá nhẹ mặt đất bằng xà beng để nước và giun đi xuống được, lót một lớp cành nhỏ.
- Đắp đống ủ như bình thường bằng lá, rơm, phân gà, rác bếp, che mái mưa.
- Sau khi đống chín, xúc phân ủ ra dùng cho các luống khác, để lại một lớp mỏng ở đáy.
- Xới nông chỗ đất cũ dưới đống, gieo ngay cây phân xanh hoặc trồng bầu bí; chuyển đống ủ mới sang góc cứng tiếp theo.
Cứ mỗi đống ủ đi qua là một khoảnh đất được hồi. Sau một năm với hai ba vị trí đống ủ, nhà sẽ có thêm vài luống đất tốt mà không phải gánh phân đi đâu xa. Cách này đặc biệt hợp với người lớn tuổi, vì đất được cải tạo mà không cần cuốc xới nặng.
Những sai lầm làm chậm việc hồi đất
Cày xới cả mảnh một lúc. Cày hết mà không đủ phân ủ, rơm để phủ, đất trần gặp mưa sẽ trôi, gặp nắng sẽ cứng lại, cỏ mọc kín. Làm từng góc, mỗi góc làm xong trọn vẹn, tốt hơn nhiều so với làm dở dang cả mảnh.
Xới đi xới lại nhiều lần. Mỗi lần xới sâu làm vỡ hang giun, cắt nấm rễ, đẩy nhanh việc mất mùn. Phá lớp cứng một lần, sau đó chỉ xới nông lớp mặt khi trồng và để rễ, giun làm phần còn lại.
Chỉ dùng phân hoá học. Rau có thể xanh nhanh trong vụ đầu, nhưng đất vẫn chặt, vẫn thiếu mùn. Phân hoá học nếu dùng chỉ nên là phần bổ sung nhỏ, đúng liều, bên cạnh phân ủ và phủ đất.
Bỏ đất trống mùa mưa. Đây là lúc đất mất nhiều nhất. Trước mùa mưa, mọi luống phải có cây hoặc có lớp phủ.
Nuôi quá nhiều gà ngay năm đầu. Gà là nguồn phân tốt nhưng một đàn đông thả trên mảnh đất trơ sẽ cào sạch cỏ còn sót, nền đất càng chặt. Nuôi vài con trong chuồng có lót rơm, gom phân cho đống ủ, đến năm sau mới mở rộng.
Đo tiến bộ sau 12 tháng
Cuối năm đầu, làm lại đúng các phép thử đã làm ở tháng đầu tiên, ở đúng những chỗ đó. Đếm giun trong một xẻng đất: từ gần như không có lên vài con đã là tiến bộ rõ. Đổ nước vào hố thấm: thời gian rút nhanh hơn. Nắm đất: tơi hơn, dễ vỡ thành hạt nhỏ hơn. Màu lớp mặt sẫm hơn, dày hơn.
Ghi thêm những gì nhìn thấy trên luống: rau ăn lá mọc đều hơn hay không, có bao nhiêu tuần trong ba tháng cuối nhà không phải mua rau, đống ủ đã cho ra bao nhiêu xe rùa phân. Không cần chính xác, chỉ cần so sánh được với năm sau.
Nếu sau một năm đất vẫn chặt, giun vẫn hiếm, rau vẫn còi dù đã làm đủ các việc trên, hãy nghĩ đến những nguyên nhân sâu hơn: đất nhiễm mặn, đất phèn, đất có lẫn chất độc từ việc sử dụng trước đây. Lúc đó nên nhờ cán bộ khuyến nông xã hướng dẫn lấy mẫu phân tích, thay vì tiếp tục đổ công vào chỗ đó. Phần đất khó có thể dành cho cây lâu năm, cây lấy gỗ, hoặc chỗ chuồng trại, còn vườn rau dời về góc đất tốt hơn.
Phần lớn các mảnh đất cằn sẽ thay đổi rõ ràng trong năm đầu nếu được phủ kín, bón phân ủ đều và không bị giẫm. Năm thứ hai, công sức bỏ ra cho mỗi rổ rau sẽ ít đi đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thuê máy cày xới sâu cả mảnh đất ngay từ đầu không?
Với đất nện rất cứng trên diện tích lớn, một lần cày phá lớp cứng bằng máy có thể đỡ nhiều công. Nhưng chỉ nên làm khi đã có sẵn phân ủ, rơm để phủ ngay, và chỉ một lần. Cày nhiều lần hoặc cày rồi bỏ đất trần thì hại nhiều hơn lợi.
Mua đất màu về đổ lên có nhanh hơn không?
Đổ một lớp đất màu lên làm luống nâng giúp có rau sớm, nhất là trên nền đất xà bần. Nhưng đất mua cần hỏi rõ nguồn gốc, tránh đất lẫn rác, đất từ khu công nghiệp. Lớp đất cũ bên dưới vẫn nên được phá cứng để rễ đi xuống và nước thoát được.
Đất toàn cỏ tranh thì xử lý thế nào?
Cỏ tranh có thân ngầm rất dai. Đào nhặt kỹ thân ngầm ở luống định trồng, phủ dày nhiều lớp bìa giấy và rơm lên phần còn lại vài tháng để cỏ chết vì thiếu sáng, và trồng cây che phủ mạnh như khoai lang, đậu. Kiên trì nhổ chồi mới trong năm đầu.
Đất nền nhà cũ có thể còn vôi vữa, xi măng thì sao?
Vôi vữa, xi măng vụn làm đất kiềm hơn và cứng hơn. Nhặt bỏ hết mảnh vụn to ở lớp mặt, kiểm tra pH, bón nhiều phân ủ. Nếu nền quá nhiều xà bần, làm luống nâng có đất mới lên trên và dành chỗ đó cho cây chịu kiềm.
Năm đầu có nên trồng cây ăn trái luôn không?
Nên, vì cây ăn trái cần nhiều năm mới cho quả. Đào hố to, trộn nhiều phân ủ, trồng ở rìa vườn hoặc nơi đã định trước, phủ dày gốc. Cây ăn trái và vườn rau hồi đất song song, không phải chờ nhau.
Làm sao biết đất đã đủ tốt để trồng rau ăn lá khó tính?
Khi đất bóp vụn thành hạt nhỏ, có mùi đất ẩm, thấy giun khi xới, nước tưới ngấm nhanh, và các loài rau dễ như cải, mồng tơi mọc đều, lá xanh không cần bón thêm nhiều. Lúc đó có thể thử xà lách, rau thơm trên một luống trước khi trồng rộng.