Với một nhà bốn người, khoảng 150–300 m² luống rau, một đàn 8–12 con gà mái và một ao vài chục đến một trăm mét vuông đã đủ để phần lớn rau xanh và trứng trong năm không phải mua; cá thì được một phần. Cộng thêm lối đi, chuồng, góc ủ phân, cây ăn trái và chỗ phơi, một nông trang gia đình gọn gàng thường cần khoảng 500–1.500 m². Đây là con số ước lượng, xê dịch theo vùng, theo đất và theo cách ăn của từng nhà.
Gạo, dầu ăn, muối, đường, thịt lợn, thịt bò gần như luôn phải mua, trừ khi có ruộng lúa hoặc chuồng lớn — mà khi đó đã là chuyện khác hẳn. Vì vậy nên đặt mục tiêu rõ: nông trang gia đình là để bữa cơm hằng ngày bớt phụ thuộc chợ ở những thứ tươi, dễ hỏng, dễ dính thuốc nhất, chứ không phải tự làm ra mọi thứ. Phần dưới đi qua cách tính, mức tự túc thực tế của từng nhóm thực phẩm và những thứ quyết định con số cho chính nhà bạn.
Bắt đầu từ bữa ăn, không bắt đầu từ mảnh đất
Sai lầm phổ biến nhất là nhìn mảnh đất rồi nghĩ "trồng gì cho kín". Cách tính đúng đi theo chiều ngược lại: nhà mình ăn gì, ăn bao nhiêu mỗi tuần, rồi mới quy ra diện tích. Một tuần ghi lại những gì mua ở chợ là đủ để thấy bức tranh: bao nhiêu bó rau muống, rau cải, bao nhiêu quả trứng, mấy lạng cá, bao nhiêu hành, ớt, chanh.
Tổ chức Y tế Thế giới khuyên mỗi người nên ăn ít nhất khoảng 400 g rau và trái cây mỗi ngày. Lấy ví dụ giả định một nhà bốn người ăn chừng 250–300 g rau mỗi người mỗi ngày, cả nhà cần khoảng 1–1,2 kg rau một ngày, tức 7–8 kg một tuần. Con số này nghe nhỏ nhưng phải có đều đặn 52 tuần, kể cả tuần nắng gắt, tuần mưa dầm, tuần rét đậm. Chính yêu cầu "đều đặn" mới đòi diện tích, chứ không phải tổng sản lượng.
Trứng cũng tính như vậy. Nếu nhà ăn khoảng 15–20 quả mỗi tuần, cần đàn gà mái đủ để có chừng đó trứng cả những tháng gà nghỉ đẻ, thay lông hay ấp. Cá thì khác: ao gia đình cho cá theo đợt, thường thu tỉa vài tháng một lần, nên hiếm khi thay được hết cá chợ.
Khi đã có con số tiêu dùng, bạn sẽ thấy mảnh đất của mình rộng hay hẹp so với nhu cầu, và biết nên dồn đất cho thứ gì trước.
Ước lượng diện tích cho một nhà bốn người
Bảng dưới là khoảng ước lượng cho vùng có thể trồng gần như quanh năm, đất trung bình, chăm vừa phải. Đây là ví dụ giả định để định hình, không phải định mức; đất tốt, nước đủ và tay quen thì cần ít hơn, đất bạc màu hay mùa đông lạnh thì cần nhiều hơn.
| Phần nông trang | Diện tích khoảng | Cho được gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Luống rau ăn lá, ăn quả, gia vị | 150–300 m² luống | Phần lớn rau xanh hằng ngày | Cần gieo nối tiếp, không gieo một lần |
| Khoai, củ, bí, mướp leo hàng rào | 50–150 m² | Rau củ dự trữ, bí bầu mùa mưa | Tận dụng hàng rào, giàn |
| Chuồng gà và sân luân phiên | Chuồng 4–6 m², sân 50–150 m² | Trứng cho cả nhà, phân bón vườn | 8–12 gà mái tuỳ giống |
| Ao nhỏ | 50–200 m² mặt nước | Một phần cá trong năm, nước tưới, bùn bón | Cần rào an toàn nếu có trẻ nhỏ |
| Cây ăn trái, cây lâu năm | 100–400 m² | Chuối, đu đủ, chanh, ổi theo mùa | Mất 1–4 năm mới cho trái |
| Góc ủ phân, chỗ phơi, lối đi, kho | 50–150 m² | Phục vụ cả nông trang | Hay bị quên khi tính |
Cộng các dòng lại, một nông trang đủ các phần thường rơi vào khoảng 500–1.500 m². Có ít hơn, bạn vẫn làm được, chỉ là bỏ bớt ao hoặc giảm cây ăn trái, giữ lại rau và gà vì hai thứ này cho lại nhiều nhất trên mỗi mét vuông.
Tự túc được tới đâu với từng nhóm thực phẩm
Rau xanh: cao nhất. Một vườn chăm đều có thể lo phần lớn rau ăn hằng ngày, trừ những tuần chuyển mùa khi lứa cũ đã hết mà lứa mới chưa tới. Đây là nhóm đáng làm nhất vì rau chợ dễ dập, dễ dính thuốc và mua mỗi ngày.
Gia vị tươi: gần như trọn vẹn. Hành lá, rau thơm, sả, ớt, chanh, gừng, nghệ chiếm rất ít đất, trồng một lần thu nhiều tháng. Nhiều nhà tự túc phần này từ tháng đầu tiên.
Trứng: phần lớn, có tháng thiếu. Gà mái nghỉ đẻ khi thay lông, khi ấp, khi trời rét hoặc nắng gắt kéo dài. Đàn nhỏ nên có tháng dư, tháng thiếu; dư thì biếu, thiếu thì mua thêm.
Cá: một phần. Ao vài chục mét vuông cho cá đủ ăn nhiều bữa, nhưng hiếm khi đều đặn mỗi tuần như rau. Xem ao là nguồn bổ sung, là nước tưới, là bùn bón, hơn là nguồn cá chính.
Trái cây: theo mùa. Chuối, đu đủ cho quanh năm khi đã ổn định; xoài, nhãn, mít chỉ có theo vụ. Có trái cây vườn thì bớt mua, không thay hẳn.
Gạo, dầu, thịt đỏ, sữa: gần như vẫn mua. Những thứ này cần ruộng, chuồng lớn hoặc máy móc, vượt khỏi quy mô một gia đình tự ăn. Biết trước điều này giúp không thất vọng và không ôm đồm.
Những thứ làm con số của nhà bạn khác đi
Khí hậu. Ở vùng có mùa đông lạnh như miền Bắc và vùng núi phía Bắc, rau ăn lá phát triển chậm trong những tuần rét đậm, gà đẻ thưa hơn. Ở Nam Bộ có mùa khô dài và mùa mưa ngập, vấn đề lại là nước. Vùng ven biển miền Trung phải tính bão và gió mặn. Mỗi vùng có một khoảng thời gian khó trong năm, và diện tích dự phòng chính là để đi qua khoảng đó.
Đất và nước. Đất phù sa giữ ẩm, giàu mùn thì một mét vuông cho nhiều rau hơn đất cát bạc màu hay đất sét bí. Có giếng, ao hoặc bể chứa nước mưa đủ dùng mùa khô quyết định việc vườn có rau quanh năm hay chỉ có rau mùa mưa.
Thời gian và sức người. Một mảnh đất rộng mà chỉ có một người làm buổi sáng trước giờ đi làm thì không nên mở hết một lần. Diện tích hữu ích là diện tích mình chăm được đều tay, không phải diện tích mình sở hữu.
Khẩu vị. Nhà ăn nhiều canh rau thì cần nhiều rau ăn lá; nhà thích xào, luộc củ quả thì cần nhiều bí, mướp, đậu. Nhà có trẻ nhỏ thường ăn trứng nhiều hơn. Đừng sao chép tỷ lệ của nhà khác; tuần ghi chép đầu tiên quan trọng hơn mọi bảng mẫu.
Cách trồng. Luống nâng được bón phân ủ đều, gieo dày vừa phải và thu tỉa liên tục cho nhiều rau hơn hẳn luống làm qua loa rồi để mặc. Trồng xen rau ngắn ngày vào giữa hàng rau dài ngày, cho mướp, bầu, đậu leo lên hàng rào thay vì bò trên đất, cũng là cách tăng sản lượng mà không tăng diện tích. Ngược lại, nếu thường xuyên bỏ lứa vì bận, sâu ăn trụi hay ngập úng, diện tích cần sẽ lớn hơn đáng kể so với bảng ước lượng. Hai nhà cùng 200 m² có thể cho lượng rau chênh nhau gấp đôi, khác biệt nằm ở đất được nuôi tốt và nhịp gieo đều.
Mảnh đất nhỏ hơn: bỏ gì, giữ gì
Không phải ai cũng có cả nghìn mét vuông. Với đất ít, thứ tự ưu tiên dưới đây giữ lại những phần cho nhiều thực phẩm nhất trên mỗi mét vuông và mỗi giờ công.
- Dưới 100 m²: chỉ rau gia vị, rau ăn lá ngắn ngày, vài giàn leo trên tường và hàng rào. Không nuôi gà nếu nhà sát vách hàng xóm, không đào ao.
- 100–300 m²: luống rau gieo nối tiếp, một góc ủ phân, có thể thêm 4–6 gà mái trong chuồng có sân nhỏ nếu hàng xóm đồng ý và chuồng cách nhà ở, giếng đủ xa.
- 300–700 m²: rau, gà, vài cây chuối, đu đủ, chanh; ao thay bằng bể hoặc lu chứa nước mưa.
- Trên 700 m²: có thể tính đến ao nhỏ, cây ăn trái lâu năm, sân gà luân phiên nhiều ô.
- Ở mọi cỡ đất, giữ một góc ủ phân. Đó là trái tim của vòng tuần hoàn: rác bếp, lá vườn và phân gà quay lại thành đất cho rau.
Nếu phải chọn một thứ duy nhất để bắt đầu, hãy chọn rau gia vị và rau ăn lá sát bếp. Chúng cho lại nhanh nhất, dạy bạn nhịp gieo trồng, và không đòi đầu tư chuồng trại.
Đừng hứa với cả nhà con số "tự túc hoàn toàn"
Nhiều người từ phố về quê bắt đầu với kỳ vọng sẽ "không phải đi chợ nữa". Năm đầu tiên thường cho thấy điều ngược lại: lứa rau đầu bị sâu, gà mới mua chưa đẻ, ao chưa có cá. Kỳ vọng quá cao làm người ta nản đúng lúc nông trang vừa bắt đầu vào nếp.
Một cách đặt mục tiêu bền hơn là theo nhóm và theo năm. Năm đầu: tự có rau gia vị và một nửa rau ăn lá. Năm thứ hai: gần đủ rau, có trứng phần lớn các tuần. Năm thứ ba: thêm cá, thêm trái cây. Mỗi mốc đạt được là một niềm vui có thật, thay vì một con số trăm phần trăm luôn ở phía trước.
Cũng nên nói rõ với cả nhà rằng nông trang gia đình có giá trị ngoài chuyện tiết kiệm: rau tươi hái trước bữa ăn, biết rõ thứ mình ăn được trồng thế nào, trẻ con hiểu thức ăn đến từ đâu, người lớn tuổi có việc vận động nhẹ mỗi ngày. Những thứ đó không đong được bằng mét vuông, nhưng thường là lý do người ta giữ nông trang nhiều năm sau.
Bốn bước để tính cho chính nhà bạn
Không cần phần mềm hay bảng biểu phức tạp. Một cuốn sổ và hai tuần là đủ.
- Ghi mọi thứ mua ở chợ trong hai tuần: tên, lượng ước chừng, ngày mua. Đánh dấu thứ nào có thể tự trồng, tự nuôi.
- Đo mảnh đất bằng bước chân hoặc thước dây, vẽ sơ đồ tay: nhà, giếng, cây lớn, chỗ nắng cả ngày, chỗ hay đọng nước.
- Chọn hai nhóm thực phẩm ưu tiên cho năm đầu (thường là rau và trứng), chia đất cho hai nhóm đó trước, để phần còn lại phủ cỏ hoặc trồng cây phân xanh.
- Sau ba tháng, so sổ chợ cũ với sổ mới: thứ gì đã bớt mua, thứ gì vẫn phải mua, rồi điều chỉnh diện tích cho mùa tiếp theo.
Sau một năm, cuốn sổ ấy sẽ trả lời câu hỏi "cần bao nhiêu đất" chính xác hơn mọi bài viết, vì nó tính theo đất, tay và bữa ăn của chính nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Một mình làm nông trang gia đình thì nên bắt đầu với bao nhiêu đất?
Một người làm buổi sáng và chiều mát thường chăm đều tay được khoảng 100–200 m² luống rau cùng một đàn gà nhỏ. Bắt đầu nhỏ hơn mức mình nghĩ, mở rộng khi đã quen nhịp, sẽ đỡ cảnh cỏ lấn và rau hỏng hàng loạt.
Có cần ao thì mới gọi là nông trang gia đình không?
Không cần. Ao hữu ích cho nước tưới và cá, nhưng nhiều nông trang gia đình chỉ có rau, gà và cây ăn trái vẫn tự túc được phần lớn rau và trứng. Đất ít hoặc nhà có trẻ nhỏ thì bể, lu chứa nước mưa an toàn và gọn hơn ao.
Nuôi bao nhiêu gà thì đủ trứng cho nhà bốn người?
Tuỳ giống và cách chăm; gà ta đẻ thưa hơn gà giống chuyên trứng. Một nhà bốn người ăn khoảng 15–20 quả mỗi tuần thường nuôi 8–12 gà mái để còn trứng cả những tháng gà nghỉ đẻ, thay lông hoặc ấp. Cần kiểm tra quy định chăn nuôi ở khu dân cư và giữ chuồng sạch.
Đất thuê hoặc đất mượn có nên làm nông trang không?
Được, nhưng nên ưu tiên cây ngắn ngày và chuồng dễ tháo dỡ, hạn chế đào ao hay trồng cây lâu năm khi chưa chắc thời gian sử dụng. Thoả thuận rõ với chủ đất bằng văn bản về việc trồng, nuôi và trả lại mặt bằng.
Tự trồng tự nuôi có rẻ hơn đi chợ không?
Không phải lúc nào cũng rẻ hơn, nhất là năm đầu khi phải làm chuồng, luống, mua dụng cụ. Lợi ích rõ hơn ở chỗ rau tươi, biết rõ cách trồng, ít phụ thuộc chợ những ngày mưa bão. Về lâu dài, phân ủ, giống tự để và phụ phẩm quay vòng giúp chi phí giảm dần.
Ở chung cư có làm được nông trang gia đình không?
Ở chung cư chỉ làm được vườn rau ban công hoặc sân thượng với rau gia vị, rau ăn lá trong chậu, thùng. Gà, ao và ủ phân lớn không phù hợp. Đó vẫn là bước tập tốt trước khi có mảnh đất ở quê hoặc ven đô.