Năm đầu tiên từ phố về quê, việc nên làm trước là quan sát mảnh đất và dựng phần nền (nước tưới, góc ủ phân, rào chắn), kế đó là một vườn rau nhỏ sát bếp và vài con gà; ao cá, cây ăn trái lâu năm và mọi thứ cần đầu tư lớn nên để sang năm thứ hai. Đi theo thứ tự này, gia đình có rau ăn sau vài tuần, có trứng sau vài tháng, mà không bị mảnh đất nuốt hết sức.
Người từ phố về thường mang theo một bức tranh trọn vẹn: vườn xanh, ao cá, đàn gà, chum dưa. Bức tranh ấy làm được, nhưng làm trong ba bốn năm chứ không phải ba bốn tháng. Phần dưới chia năm đầu thành từng chặng, nói rõ việc nào làm ngay, việc nào hoãn, mỗi ngày cần bao nhiêu giờ và những gì nên ghi lại để năm sau làm tốt hơn.
Vì sao năm đầu phải làm theo thứ tự, không làm cùng lúc
Một mảnh đất vài trăm mét vuông có vẻ nhỏ khi đứng ngắm, nhưng khi tự tay cuốc, tưới, nhổ cỏ thì nó lớn hơn nhiều. Một luống rau dài chừng mười mét đã cần vài buổi để làm đất, gieo hạt, che phủ, rồi mỗi ngày tưới và nhổ cỏ. Nếu cùng lúc khởi công mười luống, dựng chuồng gà, đào ao và trồng hai chục gốc cây ăn trái, sức của một hai người lớn sẽ cạn trước khi bất cứ thứ gì cho thu hoạch.
Lý do thứ hai là mỗi mảnh đất có tính nết riêng mà người mới chưa biết: chỗ nào đọng nước khi mưa to, chỗ nào nắng gắt buổi chiều, đất ở đâu chai cứng, gió mùa thổi từ hướng nào. Những điều này chỉ lộ ra sau vài tháng sống trên đất. Đặt ao, chuồng, cây lâu năm sai chỗ thì sửa rất tốn công; còn một luống rau đặt sai chỗ thì vụ sau dời đi là xong.
Lý do thứ ba nằm ở chính người làm. Cơ thể quen ngồi văn phòng cần thời gian để chịu được nắng, cúi, gánh. Thói quen dậy sớm, ăn uống theo giờ làm vườn, ngủ sớm cũng cần vài tháng mới thành nếp. Làm từ nhỏ đến lớn giúp cơ thể và gia đình theo kịp mảnh đất, thay vì kiệt sức rồi bỏ dở giữa mùa mưa.
Việc nào làm trong năm đầu, việc nào để sang năm sau
Bảng dưới là thứ tự gợi ý cho một gia đình bốn người có khoảng vài trăm đến một nghìn mét vuông đất quanh nhà. Đất rộng hơn thì vẫn giữ thứ tự, chỉ để phần đất chưa dùng phủ cỏ hoặc trồng cây phân xanh.
| Việc | Làm trong năm đầu | Để sang năm thứ hai trở đi |
|---|---|---|
| Nước | Xác định nguồn nước sinh hoạt và nước tưới, đặt lu, bể hứng nước mưa | Hệ tưới nhỏ giọt cho cả vườn, bể lớn |
| Đất và phân | Mở góc ủ phân ngay tuần đầu, phủ rơm lá cho luống | Nuôi trùn, trồng cây phân xanh luân phiên |
| Rau | Ba đến năm luống gần bếp, gieo nối tiếp theo mùa | Mở rộng theo lượng rau thật sự ăn hết |
| Gà vịt | Chuồng chắc trước, rồi năm đến mười con gà đẻ | Cho gà ấp, thêm vịt nếu có ao |
| Cây lâu năm | Chuối, đu đủ, rau ngót, sả, vài cây ăn trái đã chắc chỗ | Vườn cây ăn trái theo sơ đồ đã quan sát |
| Ao | Chỉ quan sát chỗ trũng, hỏi người có kinh nghiệm | Đào ao nhỏ khi đã hiểu nước mùa mưa |
| Chế biến | Phơi rau, muối dưa từng mẻ nhỏ theo lượng dư | Làm tương, phơi sấy theo mùa khi đã quen |
Điểm chung của cột năm đầu là việc nào cũng nhỏ, sửa được và cho kết quả trong vài tuần đến vài tháng. Cột năm sau là những thứ cần đúng chỗ ngay từ đầu, nên đáng chờ thêm một mùa mưa để chắc.
Bốn chặng của năm đầu
Có thể chia mười hai tháng thành bốn chặng, mỗi chặng chừng một quý. Thời điểm bắt đầu tuỳ tháng gia đình về, nhưng thứ tự giữ nguyên.
- Chặng 1 – quan sát và dọn nền (tháng 1–3): đi vòng mảnh đất mỗi sáng và chiều, ghi chỗ nắng, chỗ râm, chỗ đọng nước; dọn rác, phát cỏ vừa đủ; mở góc ủ phân; trồng ngay vài thứ dễ sống như chuối, rau ngót, sả, khoai lang để đất không trống.
- Chặng 2 – vườn rau nhỏ và chuồng gà (tháng 4–6): làm ba đến năm luống gần bếp, gieo rau ăn lá ngắn ngày; dựng chuồng gà chắc, kín về đêm; nhận vài con gà đang đẻ hoặc sắp đẻ từ hàng xóm.
- Chặng 3 – giữ vườn qua mùa khó (tháng 7–9): tuỳ miền là mùa mưa bão hoặc nắng nóng; ưu tiên che phủ đất, khơi rãnh thoát nước, gia cố chuồng, không mở thêm luống mới.
- Chặng 4 – tổng kết và chuẩn bị năm sau (tháng 10–12): đọc lại sổ ghi chép, xem nhà ăn hết bao nhiêu rau, trứng; vẽ sơ đồ ao, vườn cây lâu năm theo những gì đã quan sát; để giống từ cây khoẻ nhất.
Nếu về quê giữa mùa mưa, có thể đảo chặng 2 và 3: giữ đất, dựng chuồng trước, đến khi trời ráo mới làm luống. Điều quan trọng là không bỏ chặng quan sát, kể cả khi nóng lòng có rau ăn ngay.
Mỗi ngày cần bao nhiêu thời gian
Một vườn rau ba đến năm luống cộng năm đến mười con gà, theo kinh nghiệm chung của nhiều gia đình, cần khoảng một đến hai giờ mỗi ngày khi đã vào nếp: tưới, thăm sâu, cho gà ăn, nhặt trứng, thêm rác bếp vào đống ủ. Những ngày làm đất, gieo hạt, dọn chuồng thì cần cả buổi. Mùa khô tốn giờ tưới hơn, mùa mưa tốn giờ khơi rãnh và nhổ cỏ hơn.
Cách dễ giữ nhịp là chia việc theo giờ trong ngày. Sáng sớm trước khi nắng lên là giờ tưới và thăm vườn, cũng là lúc dễ thấy sâu và trứng sâu dưới lá. Chiều muộn là giờ nhổ cỏ, làm đất, cho gà vào chuồng. Giữa trưa nghỉ, đọc, sửa dụng cụ, ghi sổ. Người còn làm việc từ xa thì đặt giờ máy tính vào giữa ngày, đúng lúc vườn không cần người.
Nên tính cả thời gian không làm vườn: đi chợ, đưa đón con, ốm vặt, khách đến chơi, giỗ chạp ở quê. Kế hoạch nào đòi đủ ba giờ mỗi ngày không nghỉ là kế hoạch sẽ đổ ngay tuần đầu có việc nhà. Ví dụ giả định: một gia đình có hai vợ chồng ngoài bốn mươi, chồng làm vườn sáng, vợ lo gà và ủ phân chiều, mỗi người chừng một giờ, cuối tuần cả nhà cùng làm một buổi; nhịp đó giữ được quanh năm.
Sức khoẻ và tuổi tác: làm vừa với cơ thể mình
Làm quen dần với nắng và cúi. Tuần đầu chỉ nên làm chừng một giờ mỗi buổi, nghỉ khi thấy mỏi lưng, rồi tăng dần. Người trên năm mươi hoặc có bệnh tim, huyết áp, cột sống nên hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp trước khi nhận việc nặng như cuốc đất, gánh nước.
Làm luống cao và lối đi rộng. Luống nâng cao, lối đi đủ cho xe rùa giúp đỡ cúi và đỡ bê vác. Ông bà nghỉ hưu có thể làm vài luống trong thùng gỗ hoặc bồn xây cao ngang hông.
Che chắn khi ra vườn. Nón rộng vành, áo dài tay vải thoáng, găng tay, ủng khi lội nước hoặc đi vào bụi rậm. Đất vườn và phân chuồng có thể chứa vi khuẩn uốn ván; vết thương sâu, bẩn cần rửa sạch và hỏi trạm y tế về mũi tiêm nhắc.
Đừng làm một mình ở chỗ nguy hiểm. Leo thang hái trái, chặt cây lớn, dọn bụi rậm có thể có rắn, làm cạnh ao sâu nên có người nhà ở gần. Điện thoại mang theo người khi ra vườn xa nhà.
Nghỉ đúng mùa. Ngày nắng gắt giữa trưa hoặc giông sét, vườn có thể chờ. Một buổi nghỉ không làm hỏng vụ rau, nhưng một lần say nắng có thể làm người mới mất cả tuần.
Ghi chép từ ngày đầu để năm sau đỡ đoán
Năm đầu có giá trị lớn nhất ở chỗ nó cho ra dữ liệu về chính mảnh đất của mình. Một quyển sổ đơn giản, mỗi ngày vài dòng, là đủ: hôm nay gieo gì ở luống nào, trời nắng hay mưa, gà đẻ mấy trứng, thấy sâu gì, đã làm gì với nó. Sau mười hai tháng, quyển sổ trả lời được những câu mà không sách nào trả lời thay: cải ở đất nhà mình bao lâu thì ăn được, tháng nào gà đẻ ít, đợt mưa nào làm úng luống phía tây.
Thêm vào sổ một sơ đồ vẽ tay mảnh đất, mỗi quý vẽ lại một lần: luống ở đâu, cây gì, chỗ nào đọng nước sau trận mưa to. Đặt bốn sơ đồ cạnh nhau sẽ thấy mảnh đất thay đổi theo mùa ra sao, và nên đặt ao, chuồng, vườn cây lâu năm ở đâu cho năm thứ hai.
Cũng nên ghi lượng nhà mình thật sự ăn. Nhiều gia đình về quê trồng theo cảm hứng rồi thấy cả tuần ăn không hết một luống cải, trong khi lại thiếu hành, rau thơm. Ghi lại mỗi tuần nhà ăn chừng bao nhiêu bó rau, bao nhiêu quả trứng, năm sau sẽ trồng vừa đủ và có phần dư để biếu hàng xóm chứ không để rau già ngoài luống.
Những điều nên giữ ngoài vườn trong năm đầu
Năm đầu không chỉ là chuyện đất và cây. Một số việc ngoài vườn quyết định gia đình có ở lại được lâu hay không.
- Giữ một nguồn sống ổn định khác trong ít nhất năm đầu: lương hưu, việc làm từ xa, một nghề phụ. Vườn nhà để ăn, không nên đặt gánh nặng cơm áo lên nó khi chưa hiểu đất.
- Giấy tờ đất, hộ khẩu, thường trú, ranh giới với hàng xóm nên làm rõ sớm với chính quyền xã; vườn đẹp mà ranh giới lơ mơ thì dễ thành chuyện buồn.
- Làm quen trạm y tế xã, chợ, trường cho con, nhà hàng xóm gần nhất. Ở quê, người hàng xóm là người đến đầu tiên khi có chuyện.
- Thống nhất với người nhà ai làm việc gì, ai quyết việc gì. Một người say mê vườn còn người kia chỉ đi theo thì nên chia việc nhẹ, rõ, để không ai thấy bị kéo vào.
- Không tự hứa sẽ tự túc hoàn toàn. Năm đầu đa số gia đình vẫn mua gạo, thịt, dầu ăn, gia vị; vườn lo được rau, một phần trứng và trái cây là đã tốt.
Khi những việc ngoài vườn yên, việc trong vườn mới có không gian để lớn. Rất nhiều gia đình bỏ về phố không phải vì vườn hỏng mà vì nguồn sống, giấy tờ hoặc bất đồng trong nhà chưa được nói ra từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nên về quê vào tháng nào để bắt đầu thuận nhất?
Thuận nhất là về trước mùa trồng chính vài tháng để có thời gian quan sát và dọn nền. Ở miền Bắc, về vào cuối hè để kịp vụ rau đông; ở miền Nam và Tây Nguyên, về cuối mùa mưa để làm luống khi đất ráo. Về giữa mùa mưa vẫn được, chỉ cần ưu tiên giữ đất và dựng chuồng trước.
Một gia đình bốn người cần bao nhiêu đất cho năm đầu?
Năm đầu không cần dùng hết đất. Ba đến năm luống rau, mỗi luống chừng mười mét, cộng một chuồng gà nhỏ và góc ủ phân đã chiếm khoảng một trăm đến hai trăm mét vuông, đủ cho phần lớn rau ăn hằng ngày. Phần còn lại phủ cỏ, trồng chuối, đu đủ, chờ năm sau.
Chưa biết gì về làm vườn thì nên trồng gì trước?
Nên bắt đầu bằng những thứ dễ, nhanh và khó hỏng: rau muống, mồng tơi, cải xanh, rau dền, hành lá, rau ngót, khoai lang lấy ngọn. Chúng cho ăn sau vài tuần, giúp người mới quen việc tưới, nhổ cỏ, nhận biết sâu trước khi thử cà chua, dưa leo hay cây ăn trái.
Có nên đào ao ngay năm đầu không?
Thường là chưa nên. Ao cần đặt đúng chỗ nước tụ, bờ phải chắc, và phải tính chuyện an toàn cho trẻ nhỏ. Sau một mùa mưa quan sát, gia đình sẽ biết chỗ nào thấp, nước chảy về đâu. Năm đầu có thể dùng lu, bể hứng nước mưa để tưới thay ao.
Năm đầu làm vườn có tiết kiệm được chi tiêu ăn uống không?
Có tiết kiệm phần rau, một phần trứng và trái cây, nhưng năm đầu cũng tốn công sức, dụng cụ, chuồng trại. Đa số gia đình thấy khoản lợi rõ hơn từ năm thứ hai, khi đất đã tốt lên và đã biết trồng vừa đủ. Không nên tính vườn như một nguồn thu để trang trải sinh hoạt.
Làm sao biết kế hoạch năm đầu đang quá sức?
Dấu hiệu dễ thấy là cỏ mọc nhanh hơn tốc độ nhổ, rau già ngoài luống vì không kịp ăn, gà sổng chuồng thường xuyên, người làm vườn mệt cả ngày và cáu gắt. Khi đó nên thu nhỏ: bỏ bớt luống, phủ rơm phần đất không kịp chăm, giữ lại những gì làm được đều đặn.