Vòng tuần hoàn trong nông trang gia đình là đưa mọi thứ thừa ra từ bếp, vườn và chuồng quay ngược về đất: rau sâu, lá già, cơm thừa cho gà; phân gà, rơm lót chuồng, lá rụng đem ủ; phân ủ hoai bón lại cho luống rau. Làm đúng, một nhà có vườn vài trăm mét vuông và năm bảy con gà mái có thể giảm rất nhiều phân mua ngoài, đất tơi lên qua từng năm. Vòng này không bao giờ khép kín hoàn toàn, vì mỗi rổ rau, mỗi quả trứng ăn vào bụng là một phần đất đã ra đi.
Bài này đi qua bốn chặng của vòng, chỗ chất dinh dưỡng hay rò rỉ, cách cân đàn gà với diện tích vườn, cách sắp vị trí bếp – chuồng – chỗ ủ – luống để đi lại ít nhất, và những thứ tuyệt đối không cho vào vòng vì lý do an toàn.
Bốn chặng của vòng: bếp, chuồng, đống ủ, luống
Chặng thứ nhất là bếp và vườn: vỏ rau củ, lá cải già, cơm nguội, cá vụn, cỏ nhổ, lá rụng. Ở nhiều nhà nông thôn, đây là thứ trước kia bỏ vào góc vườn hoặc đốt. Trong vòng tuần hoàn, nó được chia làm hai dòng: thứ gà ăn được thì qua chuồng, thứ gà không ăn (vỏ cứng, lá khô, cành nhỏ, bã chè) thì vào thẳng đống ủ.
Chặng thứ hai là chuồng gà vịt. Gà ăn rau sâu và cỏ, nhặt sâu bọ, rồi trả lại phân giàu đạm và lân. Rơm hoặc trấu lót chuồng hút phân, nước tiểu, và trở thành nguyên liệu ủ tốt nhất trong nhà vì đã trộn sẵn phần "khô" với phần "ướt".
Chặng thứ ba là đống ủ, nơi vi sinh vật, nấm, giun và côn trùng nhỏ phân giải mọi thứ thành mùn sẫm màu, mùi đất. Phân ủ chín không còn mùi hôi, không nhận ra lá hay vỏ ban đầu, và đã giảm mạnh mầm bệnh nếu đống ủ từng nóng đúng mức.
Chặng thứ tư là luống rau và gốc cây. Phân ủ trộn vào đất trước khi gieo, rải mỏng quanh gốc cây ăn trái, hoặc phủ lên mặt luống dưới lớp rơm. Rau mọc lên, nhà ăn phần ngon, phần sâu và lá già lại quay về chặng một. Mỗi chặng đều có thể nghẽn: gà quá đông thì phân dư, đống ủ quá ướt thì thối, luống quá rộng thì phân không đủ.
Chất dinh dưỡng rò rỉ khỏi vòng ở những chỗ nào
Phần ăn vào bụng và phần biếu đi. Mỗi ký rau, mỗi quả trứng rời vườn mang theo đạm, lân, kali. Nhà ăn rồi đi vệ sinh ở nhà tiêu, phần đó không quay lại vườn rau, và cũng không nên quay lại vì lý do vệ sinh. Vì thế vòng gia đình luôn cần bù một ít từ ngoài: rơm xin của ruộng bên cạnh, phân bò của hàng xóm, lá cây ven đường.
Mưa rửa trôi đất trống. Đất để trần mùa mưa mất lớp mặt giàu mùn nhanh nhất. Một trận mưa lớn trên luống vừa xới có thể kéo đi phần phân ủ vừa bón. Phủ rơm, lá hoặc gieo cây phủ là cách chặn rò rỉ rẻ nhất.
Đống ủ để ngoài mưa, nước rỉ chảy đi. Nước đen rỉ từ chân đống ủ hay đống phân gà chính là đạm và kali hoà tan. Đống ủ nên có mái che đơn giản bằng lá chuối, tấm tôn cũ hoặc bạt, và đặt chỗ đất cao không đọng nước.
Phân để khô nắng lâu ngày. Phân gà tươi phơi nắng mất đạm thành khí amoniac, ngửi thấy mùi khai. Cào phân chuồng vào đống ủ trộn với rơm, lá ngay trong tuần, đừng để thành đống trơ dưới nắng.
Đốt rơm, lá, cành. Đốt làm mất gần hết đạm và chất hữu cơ, chỉ còn lại tro có kali và canxi. Khói còn gây khó chịu cho hàng xóm, nguy cơ cháy lan mùa khô. Rơm, lá và cành nhỏ đáng giá hơn khi phủ đất hoặc vào đống ủ.
Cân đàn gà với diện tích vườn: ước lượng để không thừa, không thiếu
Không có con số đúng cho mọi nhà, vì lượng phân phụ thuộc giống gà, thức ăn, cách lót chuồng và loại rau trồng. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một nhà nuôi gà mái đẻ thả vườn có chuồng ngủ lót rơm, dùng để hình dung tỉ lệ chứ không phải định mức kỹ thuật.
| Đàn gà mái | Nguồn ủ thêm cần có | Vườn rau nuôi được bằng phân ủ (ví dụ giả định) | Dấu hiệu lệch |
|---|---|---|---|
| 3–5 con | Lá rụng, cỏ nhổ, rơm xin thêm | Khoảng vài chục mét vuông luống | Phân ủ không đủ cho cả vườn, phải bù phân bò hoặc lá |
| 6–10 con | Rơm lót chuồng, lá vườn | Khoảng 100–200 mét vuông luống | Thường cân bằng nếu ủ đều |
| 15–20 con | Cần nhiều rơm, lá để trộn | Hơn nhu cầu vườn nhỏ | Đống ủ khai, ruồi nhiều, nền chuồng ẩm |
| Trên 30 con | Phải có chỗ ủ riêng có mái | Vượt xa vườn rau gia đình | Mùi, ruồi, hàng xóm phàn nàn, nguy cơ dịch bệnh tăng |
Ý chính của bảng: đàn gà là "máy làm phân", còn rơm và lá là "chất độn" để phân không khai và không thối. Nuôi nhiều gà mà thiếu rơm, lá là cách nhanh nhất để biến vòng tuần hoàn thành đống mùi. Nếu nhà muốn thêm gà, hãy tính trước nguồn rơm, trấu, lá khô sẽ lấy ở đâu.
Vịt, ngan cho phân ướt hơn gà, cần chất độn nhiều hơn. Nhà có ao thì phân vịt một phần rơi xuống ao, làm nước giàu dinh dưỡng; bùn ao vét mỗi năm một lần lại là nguồn bón tốt cho cây ăn trái, nhưng không bón bùn tươi cho rau ăn sống.
Sắp chỗ trên mảnh đất để vòng chạy trơn tay
Vòng tuần hoàn bền hay không phụ thuộc rất nhiều vào quãng đường phải xách thùng mỗi ngày. Chỗ ủ xa quá, người ta sẽ đổ rác bếp ra góc gần nhất. Một cách sắp hợp lý cho mảnh đất gia đình:
- Đặt thùng hoặc xô đựng rác hữu cơ có nắp ngay cạnh cửa bếp, tách riêng với rác nhựa và rác khó phân huỷ.
- Chuồng gà nằm giữa bếp và vườn rau, có lối đi khô ráo, để mỗi sáng đổ rau thừa và mỗi chiều nhặt trứng tiện đường.
- Chỗ ủ phân đặt sát chuồng gà, ở chỗ đất cao, có bóng mát một phần ngày, có mái che mưa, xa giếng nước và nơi trẻ hay chơi.
- Luống rau nằm trong tầm xe rùa đi một chuyến ngắn từ chỗ ủ, có lối đi giữa các luống đủ rộng cho bánh xe.
- Cây ăn trái và tre trồng ở rìa, lá rụng của chúng là nguồn chất độn cho đống ủ quanh năm.
- Giếng, bể nước sinh hoạt đặt ở đầu dốc so với chuồng và chỗ ủ, để nước rỉ không thấm về phía nguồn nước.
Khoảng cách giữa giếng và chuồng, chỗ ủ, nhà tiêu nên càng xa càng tốt; các hướng dẫn vệ sinh nông thôn thường khuyên cách ít nhất vài chục mét và đặt nguồn nước ở chỗ cao hơn. Mảnh đất nhỏ không đủ khoảng cách thì ưu tiên dùng nước máy hoặc nước mưa cho ăn uống, nước giếng chỉ để tưới.
Một năm của vòng tuần hoàn theo mùa
Ở miền Bắc, mùa thu đông là mùa rau chính: lá cải, su hào, bắp cải nhiều, gà ăn rau thừa đều tay. Đây cũng là lúc lá rụng nhiều, dễ tích một đống lá khô lớn để dành trộn với phân gà qua cả mùa xuân. Mùa hè nóng và mưa, đống ủ phân giải nhanh nhưng dễ úng, cần che kỹ và đảo thường hơn.
Ở miền Trung, mùa mưa bão từ khoảng tháng chín đến tháng mười hai là lúc dễ mất đất nhất. Trước mùa mưa nên đưa hết phân ủ đã chín vào luống, phủ dày, và che đống ủ đang làm dở. Mùa khô nắng gắt thì ngược lại, đống ủ cần tưới giữ ẩm.
Ở miền Nam và Tây Nguyên, mùa khô là lúc gom rơm sau gặt, lá cây và phân chuồng để chuẩn bị. Đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm, bón phân ủ và gieo rau, đồng thời gieo cây phủ ở những chỗ chưa trồng. Mùa mưa dài khiến đống ủ dễ sũng nước, nên ủ trong thùng có nắp hoặc dưới mái hiên.
Dù ở miền nào, nhịp chung vẫn là: tích chất độn khô khi nó nhiều, ủ liên tục quanh năm, và đưa phân ủ ra luống ngay trước vụ trồng chính. Một nông trang gia đình thường có ít nhất hai đống: một đống đang đắp, một đống đang chín.
Những thứ không được đưa vào vòng tuần hoàn
Vòng tuần hoàn chỉ an toàn khi biết loại ra những thứ mang mầm bệnh, độc chất hoặc rác không phân huỷ. Danh sách dưới không đầy đủ nhưng gồm các lỗi hay gặp nhất ở nông thôn:
- Phân người, phân chó mèo: mang trứng giun sán và mầm bệnh khó diệt hết trong đống ủ gia đình. Không dùng cho vườn rau.
- Gia cầm chết không rõ nguyên nhân, gia cầm nghi bệnh: không ủ, không cho ăn, không vứt xuống ao; đeo găng, cho vào túi kín và báo thú y xã, nhất là khi trong vùng có tin cúm gia cầm.
- Vỏ chai, bao thuốc bảo vệ thực vật và thuốc thú y, kể cả đã súc rửa: gom riêng, không đốt, không chôn trong vườn.
- Cây rau, cây ăn trái bị bệnh nặng do virus hoặc nấm lây qua đất: nếu đống ủ không nóng đủ thì tốt nhất phơi khô rồi đem ra khu xa vườn rau, đừng đưa vào đống ủ dùng cho luống.
- Cỏ dại đã ra hạt chín, cỏ có thân ngầm dai như cỏ gấu: phơi chết hoặc ngâm nước vài tuần trước khi ủ, nếu không sẽ gieo cỏ khắp vườn.
- Than tổ ong, tro than đá, tro gỗ sơn hoặc gỗ ép keo, tro đốt nhựa: có kim loại nặng và chất độc, không rải vào vườn.
Khi không chắc một thứ có an toàn không, cách xử lý đơn giản nhất là để nó ra ngoài vòng. Vòng thiếu một ít nguyên liệu không sao; một lần đưa mầm bệnh vào luống rau ăn sống thì cái giá phải trả lớn hơn nhiều.
Bắt đầu từ đâu nếu nhà chưa có gì
Không cần làm cả vòng ngay. Tuần đầu, đặt một xô có nắp ở cửa bếp và một đống ủ nhỏ ở góc vườn, chỉ để tập thói quen tách rác hữu cơ. Sau một tháng, nhà sẽ biết mỗi tuần thải ra bao nhiêu vỏ rau, bao nhiêu lá, và đống ủ có theo kịp không.
Khi đã có nếp tách rác, mới nuôi thêm vài con gà mái. Gà mới về cần làm quen chuồng, và người nuôi cần học cách nhìn phân, nhìn mồng, nhìn dáng đi để biết gà khoẻ. Chuồng gà có lót rơm là lúc vòng bắt đầu chạy thật: mỗi tuần cào lớp lót cũ cho vào đống ủ, rải lớp mới.
Sau mùa đầu tiên, khi đống ủ đầu tiên chín, hãy thử bón cho một nửa luống rau và để nửa còn lại như cũ. So sánh màu lá, độ tơi của đất khi nhổ cỏ, số giun gặp khi xới. Chính sự khác biệt nhìn thấy được trên luống nhà mình là thứ giữ cho cả nhà tiếp tục làm, hơn mọi lời khuyên.
Ghi vào sổ vườn những việc đơn giản: ngày đắp đống ủ, ngày đảo, ngày dùng, bón cho luống nào. Sau một năm, cuốn sổ sẽ cho thấy nhịp riêng của nhà mình, thứ mà không tài liệu nào viết sẵn được.
Câu hỏi thường gặp
Nông trang gia đình có thể bỏ hẳn phân mua ngoài không?
Với vườn rau nhỏ và đàn gà vừa phải, nhiều nhà giảm được phần lớn phân mua ngoài sau một hai năm. Bỏ hẳn thì khó, vì phần dinh dưỡng đi theo thức ăn ra khỏi vòng phải được bù bằng rơm, lá, phân chuồng xin của hàng xóm. Đất nghèo hoặc chua nặng có thể vẫn cần vôi hay phân lân bổ sung ở năm đầu.
Không nuôi gà thì có làm vòng tuần hoàn được không?
Được. Vòng không có gà vẫn chạy bằng rác bếp, lá rụng, cỏ nhổ và phân ủ, chỉ là thiếu nguồn đạm đậm đặc nên đống ủ chín chậm hơn. Nhà không nuôi gà có thể nuôi một thùng trùn quế nhỏ, hoặc xin phân bò, phân dê của hàng xóm để trộn vào đống ủ.
Đống ủ đặt gần nhà có bị hôi không?
Đống ủ đúng tỉ lệ khô ướt, đủ thoáng và có lớp lá hay rơm phủ ngoài thì chỉ có mùi đất ẩm. Mùi hôi thối hoặc khai là dấu hiệu quá nhiều chất ướt, quá nhiều phân tươi hoặc bị nén chặt thiếu khí. Thêm lá khô, rơm, đảo đống là mùi giảm sau vài ngày.
Bùn ao có cho thẳng vào luống rau được không?
Bùn ao giàu chất hữu cơ nhưng có thể mang mầm bệnh từ phân gia cầm và nước thải chảy vào ao. Nên phơi hoặc ủ bùn vài tháng, dùng cho cây ăn trái, cây lấy gỗ hoặc rau nấu chín. Rau ăn sống chỉ nên bón bùn đã ủ kỹ và bón trước khi trồng khá lâu.
Có cần đo pH đất trước khi bắt đầu vòng tuần hoàn không?
Không bắt buộc nhưng rất nên ở năm đầu. Đất quá chua thì phân ủ phát huy chậm và rau chậm lớn dù bón nhiều. Nhà có thể dùng bút đo hoặc giấy thử pH bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, hoặc nhờ cán bộ khuyến nông xã hướng dẫn lấy mẫu gửi phân tích.
Vòng tuần hoàn có làm vườn ít sâu bệnh hơn không?
Đất nhiều mùn giữ ẩm đều, rễ khoẻ nên cây chịu sâu bệnh tốt hơn, và gà thả luân phiên ăn bớt sâu, trứng sâu. Nhưng vòng tuần hoàn không thay được việc luân canh, vệ sinh vườn và nhổ bỏ cây bệnh. Nó làm cây khoẻ hơn chứ không làm vườn miễn nhiễm.