Người mới làm vườn hay gặp bốn vấn đề sức khoẻ: đau lưng vì cúi và bê vác sai tư thế, mệt và say nắng vì làm giờ nắng gắt, bị ong, kiến, rết, rắn tấn công khi thò tay vào bụi, và vết thương bẩn có nguy cơ uốn ván. Phần lớn có thể phòng bằng cách làm vào sáng sớm và chiều muộn, nâng luống, đổi tư thế thường xuyên, mặc đồ che chắn và rửa sạch mọi vết thương.
Bài này là kiến thức chung để làm vườn an toàn, không thay cho lời khám của bác sĩ. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, cột sống hoặc đang mang thai nên hỏi thầy thuốc về mức vận động phù hợp trước khi nhận việc nặng ở vườn.
Vì sao năm đầu dễ mệt và đau hơn người làm lâu năm
Người làm vườn lâu năm có cơ lưng, cơ đùi, bàn tay đã quen việc qua nhiều năm, và quan trọng hơn là đã có những thói quen tự nhiên: cuốc nhịp đều, nghỉ trước khi mỏi, tránh nắng gắt, uống nước đủ. Người từ văn phòng về thì ngược lại: cơ yếu hơn, lại hăng hái làm liền mấy giờ trong ngày đầu, đến hôm sau đau ê ẩm, có khi phải nghỉ cả tuần.
Việc vườn cũng khác vận động thể thao ở chỗ nó lặp lại một tư thế rất lâu: cúi nhổ cỏ, khom gieo hạt, vặn người hất đất. Một buổi tập thể dục có khởi động, có nghỉ giữa hiệp, còn một buổi làm vườn thì người mới thường làm một mạch tới khi xong việc. Cơ và khớp chịu tải một chiều quá lâu là nguồn gốc của phần lớn cơn đau.
Ngoài ra, cơ thể cần thời gian để quen nóng. Người mới chuyển từ phòng máy lạnh ra vườn nắng có khả năng chịu nhiệt kém hơn người quen làm ngoài trời; sau vài tuần làm tăng dần, cơ thể ra mồ hôi sớm hơn, giữ nhiệt độ tốt hơn. Hai ba tuần đầu vì vậy nên coi là giai đoạn làm quen, làm ít giờ, nghỉ nhiều hơn, đừng đọ sức với người đã quen.
Giữ lưng khi cuốc, nhổ cỏ, bê vác
Cuốc bằng chân và hông, không chỉ bằng lưng. Đứng chân trước chân sau, hơi khuỵu gối, đưa cuốc lên vừa tầm, để sức nặng lưỡi cuốc làm việc. Cán đủ dài để không phải gập người. Đổi chân trước sau mỗi lúc để hai bên cơ thể làm đều.
Nhổ cỏ ngồi hoặc quỳ, không khom. Ngồi ghế thấp, kê gối quỳ hoặc ngồi trên một tấm ván dọc lối đi. Khom lưng nhổ cỏ cả giờ là cách nhanh nhất để đau thắt lưng.
Làm luống nâng và lối đi rộng. Luống cao, mép luống gọn giúp với tay tới giữa luống mà không phải bước lên đất hay vặn người. Lối đi đủ rộng cho xe rùa thì bớt gánh vác.
Bê vật nặng sát người, gập gối, không vặn. Ngồi xuống, ôm sát bao phân hoặc xô nước vào người, đứng lên bằng chân. Muốn đổi hướng thì xoay cả bàn chân chứ không vặn lưng. Bao nặng thì chia nhỏ hoặc nhờ người phụ.
Đổi việc mỗi nửa giờ. Xen việc cúi với việc đứng: nhổ cỏ một lúc rồi đi tưới, cuốc một lúc rồi đi cho gà ăn. Mỗi lần đổi việc là một lần cơ được nghỉ.
Giãn cơ trước và sau buổi làm. Vài phút xoay vai, vươn người, gập gối nhẹ trước khi làm, và kéo giãn lưng, đùi sau khi xong. Đau lưng kéo dài, tê lan xuống chân, yếu chân thì nên đi khám, không cố làm tiếp.
Nắng nóng: giờ làm, nước uống và dấu hiệu phải dừng
Nắng ở hầu hết các vùng Việt Nam mùa hè đủ gắt để gây kiệt sức do nóng chỉ sau một hai giờ làm việc nặng giữa trưa. Cách phòng đơn giản nhất là đổi giờ: làm từ lúc trời hửng sáng đến khoảng giữa buổi sáng, nghỉ trưa, rồi làm tiếp từ chiều muộn đến chập tối. Giữa trưa là giờ của việc trong bóng râm như sửa dụng cụ, lặt rau, phơi đồ.
Mặc áo dài tay vải mỏng sáng màu, nón rộng vành che cả gáy, khăn che cổ. Mang theo bình nước ra vườn và uống từng ngụm đều, không chờ khát mới uống; làm việc ra nhiều mồ hôi thì bổ sung thêm chút muối hoặc nước có điện giải theo cách thông thường. Dựng một chỗ ngồi râm mát ngay trong vườn, dưới bóng cây hoặc mái lá, để nghỉ mà không phải đi về nhà.
Những dấu hiệu phải dừng ngay: chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, chuột rút, mồ hôi ra nhiều rồi da lạnh ẩm, tim đập nhanh. Khi đó vào chỗ mát, nới quần áo, uống nước, chườm mát. Nếu người bị nóng có da nóng đỏ, lơ mơ, nói lẫn, co giật hoặc ngất, đó có thể là say nắng nặng, cần làm mát nhanh và gọi cấp cứu ngay. Người lớn tuổi và người có bệnh mạn tính dễ bị nặng hơn, nên tránh làm một mình ngoài nắng.
Ong, kiến, rết, rắn và muỗi quanh vườn
Vườn quê là nhà của nhiều loài. Ong vò vẽ, ong bắp cày hay làm tổ trong bụi rậm, dưới tán cây, trong mái chuồng; kiến lửa, kiến vàng ở gốc cây ăn trái; rết, bọ cạp dưới đống gạch, gỗ mục; rắn ẩn trong đống rơm, bụi cỏ cao, hốc đá. Phần lớn tai nạn xảy ra khi thò tay trần vào chỗ không nhìn thấy.
Thói quen an toàn: mang găng và ủng khi dọn bụi, đống rơm, đống củi; dùng que gạt trước khi thò tay; nhìn kỹ trước khi ngồi xuống hoặc lật gạch, gỗ; đi vườn ban đêm phải có đèn. Thấy tổ ong vò vẽ, ong bắp cày gần lối đi thì tránh xa, không tự đốt hay chọc phá, nhờ người có kinh nghiệm hoặc chính quyền xã hỗ trợ.
Bị ong đốt một vài nốt thường chỉ sưng đau tại chỗ; nhưng bị nhiều nốt, hoặc có khó thở, sưng mặt môi, nổi mẩn khắp người, choáng váng thì phải đi cấp cứu ngay. Bị rắn cắn: giữ người bị cắn nằm yên, bất động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng, đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt; không rạch, không hút, không đắp lá. Muỗi quanh vườn mang mầm bệnh như sốt xuất huyết, nên úp lu, thay nước máng gà, dọn vật chứa nước đọng mỗi tuần.
Vết thương ở vườn và phòng uốn ván
Đất vườn, phân chuồng, rơm rạ có thể chứa bào tử của vi khuẩn gây uốn ván. Bào tử này vào cơ thể qua vết thương, nhất là vết thương đâm sâu và bẩn như dẫm đinh, bị cành tre đâm, bị lưỡi cuốc, liềm cắt, bị gai đâm sâu khi làm tay trần. Uốn ván là bệnh nặng, nhưng phòng được bằng tiêm vắc xin và chăm sóc vết thương đúng.
Khi bị thương, rửa ngay dưới vòi nước sạch với xà phòng, lấy hết đất cát, dằm gai ra, rồi che bằng gạc sạch. Vết thương sâu, bẩn, có dị vật không lấy ra được, hoặc vết thương do động vật cắn thì nên đến cơ sở y tế. Ở đó nhân viên y tế sẽ xem vết thương và hỏi lần tiêm uốn ván gần nhất để quyết định có cần tiêm thêm hay không.
Nhiều người lớn không nhớ lần tiêm uốn ván cuối của mình. Năm đầu về quê làm vườn là dịp tốt để đến trạm y tế xã hỏi về tiêm nhắc; nhiều hướng dẫn y tế khuyên người lớn tiêm nhắc định kỳ, khoảng mười năm một lần, nhưng lịch cụ thể nên theo tư vấn của nhân viên y tế. Khi lội nước ruộng, mương, bùn ao, nên mang ủng và tránh để vết xước tiếp xúc nước bẩn, vì nước nhiễm nước tiểu chuột có thể mang bệnh do xoắn khuẩn.
Bàn tay và làn da: phồng rộp, mủ cây, lông sâu
Bàn tay quen bàn phím sẽ phồng rộp sau buổi cuốc đầu tiên. Mang găng vải, cầm cán nhẹ tay, làm ngắn và tăng dần để da dày lên từ từ. Vết phồng nhỏ nên để nguyên, che băng sạch; vết đã vỡ thì rửa sạch, giữ khô, tránh đất bẩn bám vào. Kem dưỡng hoặc dầu bôi buổi tối giúp da tay đỡ nứt nẻ trong mùa khô, nhất là khi tay thường xuyên ngâm nước, dính đất.
Một số mủ và nhựa cây gây kích ứng da: mủ đu đủ xanh làm rát, ngứa khi dính tay lâu; nhựa xoài, mủ mít dính khó rửa và có người bị dị ứng; lá và thân một số cây có lông ngứa như cây mắt mèo, cây ngứa ở bờ rào. Đeo găng khi hái đu đủ, mít, cắt tỉa xoài, và rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó. Dầu ăn giúp lau mủ dính trước khi rửa.
Sâu róm, sâu có lông trên lá cây ăn trái, cây bàng, cây keo có thể rơi xuống gáy, cổ tay, gây ngứa rát nổi mẩn. Khi bị dính, không gãi, dùng băng dính dán nhẹ rồi lột để kéo lông ra, rửa nước sạch. Nếu sưng lan rộng, phồng mụn nước nhiều hoặc dính vào mắt thì đi khám. Mặc áo dài tay, đội nón khi làm dưới tán cây là cách phòng đơn giản nhất.
Hoá chất, phân bón và những thứ cần cẩn thận khác
Ngoài các nguy cơ tự nhiên, năm đầu còn một số rủi ro người mới ít để ý:
- Nếu dùng thuốc bảo vệ thực vật, đọc kỹ nhãn, mặc đồ bảo hộ, khẩu trang, không phun ngược gió, không ăn uống hút thuốc khi phun, tắm rửa thay đồ ngay sau đó, và đúng thời gian cách ly trước khi hái.
- Vôi bột khi rải bón đất có thể làm bỏng mắt, rát da; đeo kính, găng và rải khi lặng gió.
- Phân chuồng tươi chứa vi khuẩn đường ruột; rửa tay kỹ sau khi xử lý, ủ hoai trước khi bón rau.
- Gia cầm có thể mang mầm bệnh; rửa tay sau khi vào chuồng, không để trẻ nhỏ hôn hay ôm gà, báo thú y xã khi gà chết bất thường.
- Leo thang hái trái, chặt cành cao, sửa mái chuồng nên có người giữ thang và đứng gần.
- Máy cắt cỏ, máy xới nếu có mượn: đọc hướng dẫn, đeo kính, không dùng khi mệt hay buồn ngủ.
Một tủ thuốc nhỏ trong nhà với băng gạc, dung dịch sát khuẩn, nhíp, nước muối sinh lý giúp xử lý ngay các vết xước, dằm gai trước khi đi khám nếu cần. Cất tủ này nơi cả nhà biết và trẻ nhỏ không với tới.
Cũng nên ghi sẵn ở một chỗ dễ thấy trong nhà đường đi nhanh nhất tới trạm y tế xã và bệnh viện gần nhất, giờ nào trạm còn người trực, và người hàng xóm nào có xe để nhờ khi cần. Ở quê, khoảng cách tới cơ sở y tế thường xa hơn ở phố, nên mọi việc chuẩn bị trước đều rút ngắn thời gian khi có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Mới làm vườn vài ngày đã đau lưng, có nên nghỉ hẳn không?
Đau mỏi cơ nhẹ trong những ngày đầu là thường gặp; nghỉ một hai ngày, giãn cơ, rồi làm lại với thời gian ngắn hơn và tư thế đúng hơn. Nếu đau dữ dội, đau lan xuống chân, tê bì, yếu chân hoặc không giảm sau vài ngày nghỉ thì nên đi khám, không tự cố làm tiếp.
Làm vườn giờ nào trong ngày là an toàn nhất mùa hè?
Sáng sớm từ lúc trời hửng đến giữa buổi sáng và chiều muộn từ khi nắng dịu đến chập tối là hai khung giờ mát nhất. Giữa trưa nên nghỉ hoặc làm việc trong bóng râm. Chập tối cũng là lúc muỗi nhiều, nên mặc áo dài tay và về nhà trước khi trời tối hẳn.
Bị dẫm đinh gỉ ở vườn thì làm gì?
Rút đinh nếu dễ rút, rửa vết thương dưới nước sạch với xà phòng, ép cho máu chảy ra một chút, che gạc sạch, rồi đến cơ sở y tế. Nhân viên y tế sẽ đánh giá vết thương và lần tiêm uốn ván gần nhất để quyết định có cần tiêm thêm hay không.
Người lớn tuổi về quê làm vườn cần lưu ý gì thêm?
Nên khám sức khoẻ trước, hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp, làm ít giờ và tăng dần, tránh nắng gắt, uống nước đều, không leo cao hay làm việc nặng một mình. Luống nâng cao ngang hông, ghế ngồi trong vườn và lối đi bằng phẳng giúp giảm nguy cơ ngã và đau lưng.
Có cần mang theo điện thoại khi ra vườn không?
Nên mang theo, nhất là khi vườn xa nhà, khi làm một mình, khi làm việc có nguy cơ như leo thang, dọn bụi rậm, làm gần ao sâu. Gặp tai nạn như ngã, bị rắn cắn, ong đốt nhiều nốt hoặc say nắng, gọi được người nhà và cấp cứu sớm là điều rất quan trọng.
Làm vườn có giúp khoẻ hơn không hay chỉ thêm mệt?
Làm vườn đều đặn là vận động vừa phải ngoài trời, nhiều người thấy ngủ ngon hơn, ăn ngon hơn, tinh thần thoải mái hơn. Lợi ích đến khi làm đúng sức và đều đặn, không phải khi làm dồn quá sức vài ngày rồi nghỉ cả tuần. Có bệnh mạn tính thì nên hỏi bác sĩ trước.